Nền Văn học Việt Nam có bề dày lịch sử và những thành tựu gắn với sự nghiệp dựng nước và giữ nước lâu dài của dân tộc. Từ nhiều năm nay, công việc giới thiệu và quảng bá Văn học Việt Nam với bạn bè quốc tế tuy vẫn được Đảng, Nhà nước và bản thân các nhà văn Việt Nam hết sức quan tâm và nỗ lực, đặc biệt là trong vài năm trở lại đây số lượng tác phẩm văn học Việt Nam được dịch và giới thiệu ra nước ngoài ngày càng nhiều hơn, ngôn ngữ sử dụng cũng đa dạng hơn, nhưng nhìn về tổng thể thì vẫn chưa có được một quy mô mang tầm chiến lược, chưa  thực sự xứng tầm với những thành tựu mà văn học của ta đã đạt được. Chính vì vậy mà sau Cuộc gặp gỡ quốc tế những người dịch văn học Việt Nam lần thứ Nhất, được tổ chức vào năm 2002, thì Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam lần thứ Hai này cũng là một hoạt động thúc đẩy giao lưu văn học lên một tầm cao mới.

Trong những ngày chuẩn bị cho Hội nghị, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với Nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Trưởng ban Tổ chức Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam lần thứ Hai...

PV: Trước tiên xin ông cho biết một số nét lớn về tình hình giao lưu văn học của Việt Nam với thế giới hiện nay, đặc biệt từ sau cuộc gặp gỡ quốc tế những người dịch văn học Việt Nam lần thứ Nhất, cũng do Hội Nhà văn Việt Nam đứng ra tổ chức vào tháng 12 năm 2002 tại Hà Nội đến nay, chúng ta đã đạt được những kết quả gì đáng kể?... 

Nhà thơ Hữu Thỉnh: Giao lưu văn học là một bộ phận quan trọng của ngoại giao văn hoá, một trong những hoạt động nằm trong chiến lược ngoại giao đa diện của chúng ta, đặc biệt là trong xu thế Hội nhập Quốc tế hiện nay. Giao lưu văn học ở ta đã có lịch sử từ rất lâu đời, ngay từ khi chúng ta còn đang sử dụng chữ Hán cho đến nay, Việt Nam luôn có sự tiếp xúc và giao lưu với các nền văn hoá khác nhau, từ phương Đông tới phương Tây, và thông qua việc tiếp thu những tinh hoa văn hoá của nhân loại như vậy, chúng ta đã ngày càng làm giàu thêm những giá trị của dân tộc. Đây cũng chính là truyền thống quý báu của Việt Nam. Ngày nay, với quan điểm đổi mới, các hoạt động ngoại giao ngày càng được mở rộng với phương châm đa dạng hoá và đa phương hoá, thì dấu ấn ngoại giao văn hoá của ta cũng ngày càng trở nên rõ nét, sống động và phong phú, thể hiện được dấu ấn của văn hoá Việt Nam trong quá trình đồng hành cùng thế giới. Quá trình này diễn ra cả ở hai mặt hoạt động. Một là, chúng ta tiếp nhận các giá trị của thế giới, và hai là, chúng ta chủ động giới thiệu các giá trị của chúng ta với nhân loại...

Đối với việc dịch các tác phẩm của thế giới ra tiếng Việt, chúng ta đã có một dòng chảy liên tục, ngay cả trong những lúc chiến tranh ác liệt, hay trong những lúc khó khăn về kinh tế thì chúng ta vẫn duy trì được việc giới thiệu các tác phẩm văn học nước ngoài đến với bạn đọc Việt Nam một cách đều đặn. Theo một thống kê chưa đầy đủ thì tính đến cuối năm 2007 đã có hơn 13.000 tác phẩm văn học của thế giới được dịch ra tiếng Việt, và hầu hết các tác phẩm lớn của nhân loại đều đã được giới thiệu một cách có hệ thống ở Việt Nam. Không chỉ dịch, xuất bản, mà từ các tác phẩm này còn hình thành nên những giáo trình, chương trình đào tạo trong tất cả các bậc giáo dục, từ phổ thông đến đại học... Tuy nhiên trong khi đó, cũng theo thống kê nói trên thì lượng các tác phẩn văn học của Việt Nam được dịch và giới thiệu ra nước ngoài mới chỉ có hơn 570 tác phẩm, từ văn học cổ cho đến nay. Với thống kê này thì chỉ cần một người có cảm quan bình thường cũng có thể nhận thấy việc dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài chưa hề tương xứng với những tiềm năng của chúng ta, chưa hề tương xứng với những giá trị của văn học Việt Nam. Có thể nói lâu nay thế giới vẫn biết đến Việt Nam là tên gọi của một cuộc chiến tranh, nhiều hơn biết đến Việt Nam là tên một nền văn học. Tuy chúng ta cũng đã từng có những bước khởi động ban đầu hết sức cố gắng, nhưng nhìn chung vẫn chưa thành được một chiến lược. Chúng ta chưa có một lộ trình, một cơ chế, một chính sách rõ rệt để giới thiệu văn học Việt Nam ra thế giới. Ngay cả việc trong thời gian gần đây có một số tác phẩm được giới thiệu lẻ tẻ ra nước ngoài, nhưng đó vẫn mới chỉ là cách giới thiệu qua con đường tiểu ngạch, thông qua các mối quan hệ cá nhân, chứ chưa phải là những hoạt động mang tính Nhà nước, có bài bản, có kế hoạch tổng thể, dài hạn. 

Trước tình hình đó, Hội Nhà văn Việt Nam đã có nhận thức rất sớm khắc phục sự bất cập này. Ngay từ nhiệm kỳ của Ban Chấp hành khoá VI, Hội Nhà văn Việt Nam đã có một Nghị quyết về việc chủ động đẩy mạnh hơn nữa việc giới thiệu văn học Việt Nam ra thế giới. Chủ trương này được đánh dấu bằng Hội nghị những người dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài lần thứ Nhất, được tổ chức vào tháng 12 năm 2002 tại Hà Nội. Kể từ sau Hội nghị này cho đến nay, mới chỉ có 8 năm, nhưng phải nói rằng tình hình giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài đã có nhiều bước chuyển đáng mừng. Nhiều đại biểu tham dự hội nghị sau đó đã có những đóng góp nổi bật trong việc dịch và giới thiệu các tác phẩm văn học của Việt Nam tại nước mình, trong đó có 3 khu vực đáng chú ý là nhất là Hàn Quốc, Hoa Kỳ và Thụy Điển... ngoài ra còn một số nước khác như Đan Mạch, Pháp, Italya, Thái Lan, Ấn Độ, Canađa, Nhật Bản... cũng đã dịch và giới thiệu nhiều tác phẩm của Việt Nam...

PV: Lý do nào khiến Hội Nhà văn Việt Nam chọn thời điểm đầu năm 2010 này để tổ chức Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam lần thứ Hai này, thưa ông?...

Nhà thơ Hữu Thỉnh: Để triển khai Nghị quyết 23 (tháng 6/2007) của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam đã đặt việc giới thiệu Văn học Việt Nam ra nước ngoài là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong các hoạt động của Hội. Giao lưu văn học thì bao gồm nhiều hoạt động, ví dụ như củng cố các hoạt động dịch văn học tại các báo và Nhà xuất bản của Hội, nâng cao chất lượng của tạp chí Văn học Việt Nam giới thiệu ra nước ngoài, tăng cường các hoạt động đối ngoại, giao lưu quốc tế... Tuy nhiên riêng đối với nhiệm vụ giới thiệu Văn học Việt Nam thì điều đầu tiên Hội Nhà văn đã tiến hành biên soạn một bộ thư mục về các tác phẩm và tác giả thế giới đã được dịch và giới thiệu ở Việt Nam, và thư mục các tác giả, tác phẩm Việt Nam đã dịch ra nước ngoài... Chính từ các tập thư mục trên mà chúng ta đã hình thành nên suy nghĩ về việc tổ chức Hội nghị lần thứ Hai này...

PV: Vậy mục tiêu chính của Hội nghị lần này là gì, thưa ông?

Nhà thơ Hữu Thỉnh: Mục tiêu đặt ra của Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam lần thứ Hai, ngoài việc cung cấp cho dịch giả quốc tế một cách có hệ thống bề dày cũng như các giá trị của Văn học Việt Nam trong tiến trình lịch sử của dân tộc, cũng như mối tương quan của Văn học với nền Văn hoá Việt Nam; thì đây còn là dịp để tập hợp, đoàn kết lại đội ngũ dịch giả văn học Việt Nam trong và ngoài nước, giúp họ có được một cách nhìn toàn diện, đúng đắn và sâu sắc hơn về diện mạo của Văn học Việt Nam, làm cơ sở cho việc tiếp cận, lựa chọn, xây dựng kế hoạch dịch và giới thiệu Văn học Việt Nam, góp phần đẩy mạnh giao lưu văn học và ngoại giao văn hoá của nước ta với bạn bè quốc tế..

Xuất phát từ quan điểm giao lưu Văn học cũng là một bộ phận quan trọng trong xu thế hội nhập quốc tế, là cánh cửa góp phần thúc đẩy các hoạt động kinh tế, xã hội, giao lưu văn hoá, tăng cường tình đoàn kết hữu nghị giữa Việt Nam và nhân dân các nước trên thế giới; Hội nghị lần này là hoạt động khởi đầu trong chương trình dài hạn nhằm đẩy mạnh quảng bá văn học Việt Nam ra nước ngoài trong tương lai...

PV: Về quy mô và nội dung, so với Hội nghị lần thứ Nhất thì hội nghị lần thứ Hai này có những điểm gì khác, thưa ông?

Nhà thơ Hữu Thỉnh: Từ những lý do trên mà Hội nghị lần thứ Hai này có rất nhiều cái mới so với Hội nghị lần thứ Nhất, cả về quy mô tổ chức lẫn nội dung hoạt động...

Cái mới đầu tiên phải kể đến là ở Hội nghị lần này, Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam đã có một đề án tổ chức Hội nghị để trình lên Ban Bí thư, và Ban Bí thư đã xác định đây là một Hội nghị Quốc tế lớn, do Trung ương tổ chức, giao cho Hội Nhà văn là cơ quan trực tiếp thực hiện, dưới sự chỉ đạo của một Ban Chỉ đạo Trung ương, do đồng chí Phùng Hữu Phú, Uỷ viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương làm Trưởng ban; Kinh phí tổ chức do Trung ương đầu tư toàn bộ.

Thứ hai, nếu như tại Hội nghị lần thứ Nhất, chúng ta mới chỉ mời 25 đại biểu quốc tế của 12 nước tham dự, thì đến Hội nghị lần này, ngoài đại diện của các Đại sứ quán, các tuỳ viên văn hoá các nước và đại diện các cơ quan thông tấn, các Trung tâm văn hoá nước ngoài có mặt tại Hà Nội, chúng ta đã mời được hơn 150 đại biểu chính thức, đại diện cho 35 quốc gia thuộc tất cả các châu lục tham gia. Không chỉ có thế, tại Hội nghị lần này, ngoài các dịch giả, đại diện các Nhà xuất bản đã có công giới thiệu Văn học Việt Nam ra nước ngoài, các nhà văn đã có nhiều gắn bó với Việt Nam trong các giai đoạn lịch sử, thì đặc biệt còn có một số đối tượng là các nghiên cứu sinh, thực tập sinh và sinh viên nước ngoài đang học tập và nghiên cứu tại Việt Nam, những người đã ít nhiều có vốn kiến thức về ngôn ngữ và văn hoá Việt Nam cùng tham gia. Đây sẽ là những người sẽ góp phần vào việc quảng bá cho Văn học Việt Nam trong tương lai...

Thứ ba, với quan điểm dịch văn học là chuyển một nền văn hóa này cho một nền văn hóa khác... nên bên cạnh các chương trình giao lưu, các cuộc thảo luận chung, Hội nghị còn có các chương trình thảo luận theo nhóm để trao đổi sâu hơn về 4 nhóm vấn đề cụ thể của Văn học Việt Nam hiện nay... Ngoài ra các hoạt động tham quan, du lịch tới các địa chỉ văn hoá, tôn giáo của Việt Nam cũng là một trong những hoạt động được hết sức chú trọng trong chương trình. Đây chính là cơ hội để các dịch giả nước ngoài có dịp thâm nhập cảnh quan và môi trường văn hoá, nơi đã sinh ra những tác phẩm có giá trị của nền Văn học Việt Nam. 

Công tác tổ chức hội nghị cũng được làm chu đáo hơn rất nhiều, và đây là điểm khác thứ tư so với hội nghị lần trước. Với 5 ngôn ngữ (chưa kể tiếng Việt) sẽ sử dụng trong hội nghị lần này, chúng ta đã bố trí đội ngũ dịch thuật chu đáo, ngoài ra còn có 50 sinh viên tình nguyện, có trình độ ngoại ngữ tốt, để giúp đỡ các đại biểu. Bên cạnh đó, việc chuẩn bị tài liệu cho Hội nghị cũng được làm hết sức công phu. Đại biểu dự hội nghị sẽ được cung cấp bộ tư liệu về Lược sử các tác gia Việt Nam, trong đó có các tác giả cổ đại, các tác giả tiêu biểu, các tác giả được giải thưởng Hồ Chí Minh..., rồi các tác giả Thơ Việt Nam, tác giả Văn xuôi Việt Nam... để qua đó có thể hình dung khái quát  diện mạo Văn học Việt Nam...

Các đại diện của các Nhà xuất bản tham dự Hội nghị sẽ có những cuộc trao đổi, ký kết những thoả thuận về việc hợp tác trong lĩnh vực giới thiệu, quảng bá Văn học ngay trong những ngày diễn ra hội nghị. Đây có thể coi là một trong những đầu ra của Hội nghị lần này. Còn về lâu dài, Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam lần thứ Hai sẽ là cơ sở để giúp cho Hội Nhà văn Việt Nam nắm được tình hình đội ngũ các dịch giả văn học Việt Nam cả trong và ngoài nước, để từ đó xây dựng một chương trình, kế hoạch dài hạn trong việc đẩy mạnh các hoạt động quảng bá Văn học Việt Nam ra nước ngoài thông qua các hoạt động của Hội; đồng thời cũng có được những kiến nghị với Đảng và Nhà nước về một cơ chế, chính sách thích hợp nhằm khuyến khích và tạo điều kiện cho công tác dịch thuật, xuất bản và giới thiệu Văn học Việt Nam ở nước ngoài trong tương lai...

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông về những thông tin hữu ích này. Chúc Hội nghị thành công tốt đẹp!

Lương Ngọc An thực hiện