Xin ông cho biết quan niệm của ông về dịch.

 Ô.V.T: Tôi rất hoan nghênh Tuần báo Văn nghệ của Hội nhà văn Việt Nam trong mấy năm gần đây đã giới thiệu khá nhiều và đa dạng các mặt của văn  hóa thế giới. Tôi quan niệm một cách thô thiển là dân tộc ta và dân tộc khác cùng bơi trên một đại dương văn hiến của nhân loại. Mình bơi thì cũng phải xem người bơi ra sao để học bơi, để hoàn thiện mình. Nhất là thời hiện đại toàn cầu hóa, mỗi nước là một thôn, một làng của toàn thể. Hơn nữa, mọi phương tiện thông tin, từng giờ từng phút giao thoa với nhau. Bởi thế, dịch thuật trở thành một thao tác văn hiến học. Phồn vinh, tiên tiến hay nghèo nàn lạc hậu, cũng ở chỗ đó.

-  Gần đây, việc dịch sách được nhắc đến như một hiện tượng xã hội, sách dịch bán rất chạy, người dịch cũng nhiều, ý ông thế nào?

-  Xin cho tôi mạn phép dùng cách chơi chữ.

- Một là dịch thuật, hai là dịch vặt. Dịch thuật là một thao tác văn hiến. Dịch của người vào với mình và dịch của mình ra với người. Ví dụ dịch những nền triết học đông tây cổ kim, những tôn giáo, những phát kiến khoa học của thế giới, những nền văn minh lớn của nhân loại… nhiều lắm. Đánh giá một nước lớn, không phải nước đó đánh thắng ai, mà chính nước đó đã có những đóng góp gì cho nền văn hóa chung của nhân loại, thu về cho nước mình những gì của nhân loại có. Không phải bây giờ mới nói chuyện dịch thuật, thời cổ đại đã có bang giao, mậu dịch… Hai nghìn năm trước, thời nhà Hán đã cử Trương Khiên sang ấn Độ lấy kinh Phật, nhất là thời Đường, Tam Tạng đã đưa hàng ngàn pho sách Phật giáo ấn Độ về dịch sang chữ Trung Quốc. Dịch văn học chỉ là một khâu nhỏ mà thôi. Và dịch thuật về văn học cũng phải chọn những tác phẩm của những tác giả tiêu biểu có lợi cho nền văn học của ta. Còn dịch vặt là dịch những thứ linh tinh, chẳng có ích gì cho văn hóa, thậm chí là có hại.

Riêng nước ta, việc dịch thuật lại càng phải mạnh dạn nhìn đúng thực chất. Thời phong kiến thì bế quan tỏa cảng, tự cô lập mình trong khi thế giới đã bước sang một trang lịch sử mới. Giành được độc lập chúng ta lại phải tiến hành cuộc kháng chiến quá dài, lại đến thời bao cấp, cũng một kiểu bế quan tỏa cảng thiệt thòi biết bao nhiêu!

Ngày nay, đất nước hòa nhập cùng thế giới, muốn sánh cùng năm châu, đòi hỏi phải dịch của người lại phải dịch của ta. Kho tàng văn hóa từ Lý Trần trở đi liệu đã dịch được bao nhiêu? Một phần không nhỏ nền văn hiến của chúng ta đang chìm trong bóng tối. Đó cũng là một nhiệm vụ dịch thuật không nhỏ. Người Trung Quốc đã làm việc này rất xuất sắc và có hệ thống. Họ dịch Kinh Thi, Ly Tao... cổ văn ra kim văn gọi là kim dịch. Dịch của người, dịch của cha ông là một sinh mệnh mới của văn hiến Việt Nam.

 -  Ý kiến của ông về tình hình văn học dịch hiện nay?

-  Theo tôi, nói dịch thuật là lạm dụng. Gọi là dịch vặt cũng không oan. Tỷ lệ cái gọi là dịch thuật so với dịch vặt là bao nhiêu? Nước ngoài cũng như chúng ta, có cái hay cũng có cái dở, có cái chính thống cũng có cái vặt vãnh. Nói chung tình hình dịch hiện nay chỉ để phục vụ cho thị trường. Dịch hàng chợ, thậm chí còn lấy hàng chợ làm tiêu chí cho phẩm chất dịch thuật nữa. Có những cuốn tiểu thuyết Trung Quốc hoặc của Mỹ rất kém, đầy bạo lực, giật gân, những tình tiết thô bạo thậm chí với một lối văn đặc hàng chợ, ngay ở chính quốc cũng chẳng có giá trị gì, lại được dịch ra với một giọng văn quá lệ thuộc ngô nghê như ông Tàu, ông Mỹ nói tiếng Việt, nhưng đáp ứng được thị hiếu của lớp người ít học, nhiều tiền, vô công rồi nghề, mua không tiếc tiền, gọi là Best seller. Tóm lại: Cùng với hàng thật hàng giả rối loạn thị trường thì  một số sách dịch hiện nay cũng không ngoài quy luật đó. Bởi một lẽ đơn giản, sách vở cũng là hàng hoá. Hay mà không ai mua, hàng tháng không bán được một cuốn. Dở mà đắt như tôm tươi, nối bản không kịp, nếu có thêm được một cái lệnh tịch thu nào nữa, thì phải biết, in chui, in lậu, giá nâng chóng mặt. Cán cân nghiêng về phía nào? Không cần so sánh cũng biết. Muốn chống lại điều đó, thì chỉ có một biện pháp hữu hiệu nhất là Nhà nước phải vào cuộc, chỉ đạo từ tác phẩm, tổ chức dịch, tự phát hành, tự mua lấy, v.v... Nhưng Nhà nước còn bao nhiêu việc đáng làm!

 -  Hiện thực đã vậy, nhưng người dịch vẫn phải có phẩm chất nhất định. Vậy dịch cho ra dịch, một dịch giả phải có những điều kiện gì?

-  Trước hết, người dịch có tâm huyết như một tác giả, thứ đến người dịch phải nắm vững thứ ngoại ngữ của tác phẩm mà mình định dịch. Chỉ riêng điều này đã có bao điều đáng bàn, có những ngoại ngữ cực kỳ thiết thực đối với nền văn hóa chúng ta như Anh - Pháp - Nga - Trung - Đức - ấn. Thử hỏi bao nhiêu người am tường với tư cách một nhà dịch thuật?

Thứ hai: Người dịch phải thật giỏi Việt văn. Vấn đề này lại càng phải bàn. Không ít người tưởng mình là người Việt Nam ấy là giỏi Việt văn. Sự khác biệt giữa người giỏi ngoại ngữ đến nhà dịch thuật cũng như sự khác biệt giữa người Việt Nam đọc thông nói thạo với nhà thơ, nhà văn Việt Nam. Giỏi văn là một chuyện, dịch sang Việt văn cho hay lại là một chuyện. Cho nên từ dịch đúng đến dịch hay là một đẳng cấp khác, nhiều khi không thể vượt được.

Giống như một nghệ sĩ chơi đàn, diễn tấu bản nhạc của một nhạc sĩ đã sáng tác. Người chơi đàn càng hay thì bản nhạc càng hay, vô hình trung trong giây phút diễn tấu bản nhạc đó, người chơi đàn cũng đang sáng tác. Lúc đó anh ta cũng là một nghệ sĩ của âm nhạc, nghĩa là một nhạc sĩ đích thực. Điều này theo tôi là mấu chốt, là tinh thần của vấn đề dịch thuật. Giữa nhà diễn tấu và nhà soạn nhạc không có khoảng cách, cũng như nhà dịch thuật và nhà văn sáng tác không hề có thứ bậc. Một sự cộng minh, cộng hưởng cực kỳ tinh tế đến mức thần tình thì bản dịch ngõ hầu mới đạt như thần thái của tác phẩm. Dịch giả phải rất giỏi về mọi lĩnh vực triết học, văn học, âm nhạc và cả sáng tác. Tôi không thể hình dung một người không làm thơ bao giờ lại dịch thơ hay, một người chưa viết câu văn nào lại dịch tiểu thuyết hay được.

- Chắc ông phải đọc nhiều sách dịch, cảm giác của ông ra sao?

-  Tiêu chí thông thường của dịch thuật là: Tín - nhã - đạt, chỉ là tách bạch ra chứ không có ý nghĩa gì, bởi dịch có thần cũng như sáng tác có thần. ở đây tôi có một sự so sánh tương đối thôi: chụp ảnh và hội họa. Có gì đúng bằng chụp ảnh, nhất là với máy ảnh hiện đại? Thì dù có nhã có đạt đến mấy vẫn là chụp ảnh. Ngược lại, họa sĩ chỉ mấy nét phác, mấy mảng màu nhưng lại là kiệt tác.

Một trăm người biết ngoại ngữ thông thạo thì cả một trăm người đều dịch được. Nhưng cả một trăm bản dịch ấy, phỏng được mấy dịch phẩm phát lộ hết tinh hoa của nguyên tác? Tác phẩm văn học càng lớn, thì sự khác biệt đẳng cấp càng lớn, thậm chí cả trăm bản dịch không được bản nào. Cũng như chúng ta thường nghe hàng trăm người diễn tấu một nhạc phẩm của Moza, Bethoven… có mấy bản thành công? Từ một người đánh đàn kiểu mổ cò đến nghệ sĩ diễn tấu có đẳng cấp đã đành, ngay giữa các nghệ sĩ với nhau cũng có đẳng cấp nghiệt ngã lắm. Một dịch phẩm cũng vậy.

-  Thỉnh thoảng có cuộc trao đổi về “dịch sao cho đúng thể loại của nguyên tác”, ý ông ra sao?

-  Dịch theo thể loại cũng là một vấn đề. Ví dụ: có người nói dịch Thơ Đường thất ngôn bát cú, tứ tuyệt, v.v… phải dịch đúng thể. Không được sang lục bát… Có người thì bất kể, miễn là dịch hay. Theo tôi, đặt vấn đề như vậy là hỏng ngay từ phương pháp luận. Tôi cho rằng dịch thơ văn bất kể của nước nào đều là dịch cho người Việt Nam, bản dịch nào hay, sống mãi trong lòng người đọc thì cũng xứng đáng là một kiệt tác. Và người dịch là một nhà văn đích thực. Khi dịch giả làm chủ được linh hồn của nguyên tác và hiểu được tâm hồn người Việt, tựa như so dây cùng sự cộng minh giữa hai dân tộc, thì lập tức ta có một hình thức dịch thuật tối ưu. Kinh thi vốn 1 câu 4 chữ, Sở từ thường là trường đoản cú có đệm một từ “hề”, thơ Đường có Tỳ bà hành, Trường hận ca, v.v... và Việt Nam có Chinh phụ ngâm theo thể trường đoản cú. Nhưng những bản dịch đạt nhất vẫn không lệ thuộc vào thể loại nguyên tác, mà sử dụng thể lục bát, song thất lục bát thì sống mãi trong lòng dân Việt Nam, ngược lại có bản dịch sát quá, nhất là về thể loại thì rất khó chấp nhận, đủ để chứng minh điều đó.

- Tình trạng dịch hiện nay, số phận của những dịch phẩm ưu tú, ý ông ra sao?

-  Nói gọn một câu: Bây giờ đang là thời dịch vặt. Bởi trước hết đa số không phải dịch cho văn hóa, văn học, càng không phải phục vụ cho nền văn hiến dân tộc, mà dịch là để kiếm tiền, bán cho loại độc giả phổ thông. Người chi tiền dịch là các đầu nậu. Nhà xuất bản là nơi cho giấy phép.  Cửa hàng bán sách như bán bất kỳ thứ gì người mua cần. Và tất cả được dịch như chuyển mọi thứ hàng khác. Hàng càng hợp nhu cầu thị trường càng đắt khách. Và những ai có những bản dịch đắt như tôm tươi, xin đừng vội cho là tất cả. Và những ai có bản dịch bỏ cả một đời nhưng vẫn nằm im trong ngăn kéo, giấy đã ố vàng và chắc còn nằm mãi, cũng xin đừng nản chí. Vấn đề là: dịch giả dám ăn rau, mặc áo vải, gồng mình trước từ điển, khổ đau cùng tác giả, mong có một bản dịch để đời hay không?

Tôi có nghe dịch giả Quang Chiến dịch Phaoxtơ của Gớt, mất hàng chục năm, sửa đi sửa lại mấy lần. Những tấm gương như thế nên soi.

 - Tại sao ta không có những nhà phê bình dịch thuật?

- Ngay cả phê bình văn học bình thường ở ta hiện nay cũng rất tuỳ tiện không đáng tin cậy và không tiêu biểu thì còn nói gì đến phê bình dịch thuật. Khi con người gọi là nhà phê bình, trình độ ngoại ngữ còn rất kém, chưa bao giờ sáng tác thì phê bình dịch thuật thế nào được. Hiện tượng phê bình dịch thuật ở trên thế giới còn khó đề cập, nói gì đến nước ta.

-  Thưa ông, hiện nay sách Việt nhất là sách Việt đương đại cũng ít đuoc dịch ta tiếng nước ngoài. Ý kiến của ông về vấn đề này?

-   Việc này rất khó, phải đầu tư từng bước, nhưng mạnh mẽ, thì mới có kết quả.  

-  Ông đã có gần một chục tiểu thuyết, hàng mấy chục truyện ngắn và gần 50 sách dịch, xin phép hỏi ông, ông có công nghệ, cộng sự hoặc bí quyết gì để thực hiện một khối lượng công việc đồ sộ như vậy, nhất là với dịch thuật?

-  Trong dịch thuật, không nên nói đến bí quyết mà chỉ nên dùng hai chữ tâm huyết hoặc đắm say. Và nếu có trong tay một vài nghìn tỉ VNĐ, tôi sẽ xin làm một Lã Bất Vi, tổ chức một đại công nghệ dịch thuật để có một Lã Thị Xuân Thu hiện đại. Nhưng cũng xin nói thật, dù có một vài nghìn tỉ, thì vẫn không bao giờ tôi dám mơ tưởng bén gót nổi con người vĩ đại, hơn hai nghìn năm trước. Và Lã Thị Xuân Thu mãi mãi là viên ngọc của thời Chiến Quốc.

 PV: Xin cám ơn ông

Bài đã đăng báo Văn nghệ