Công nghệ này có thể đã gần hơn rất nhiều so với những gì bạn tưởng.
Trong triết học, thuyết duy vật vật lý là quan điểm cho rằng mọi sự vật và hiện tượng đều có thể được giải thích bằng các thuật ngữ vật lý. Dù thông qua nguyên tử, điện tử, quark, trường lực hay các quá trình vật lý khác, thuyết duy vật vật lý khẳng định rằng mọi hiện tượng rốt cuộc đều phụ thuộc vào thế giới vật chất.
Trong triết học về tâm trí, điều này có nghĩa là mọi khía cạnh của tâm trí, về nguyên tắc, đều có thể được giải thích bằng các quá trình vật lý của não bộ. Hiện nay, con người vẫn chưa biết đầy đủ mọi chi tiết, nhưng thuyết duy vật vật lý cho rằng một lời giải thích toàn diện là điều khả thi.
Vào tháng 9 năm 2025, tôi đã phỏng vấn nhà khoa học thần kinh và tác giả bán chạy của cuốn Sống là chính mình (Being You, 2021), Anil Seth (1972), về bí ẩn của ý thức. Seth là một người theo thuyết duy vật vật lý, vì vậy tôi đã đặt cho ông câu hỏi sau: Với trình độ hiện tại của khoa học nghiên cứu ý thức, nếu chúng ta tiến hành quét não cho tất cả mọi người trong căn phòng này, thì với mức độ chắc chắn nào chúng ta có thể suy luận được điều gì đang diễn ra trong tâm trí họ?
Trong cuốn sách cũng như trong bài thuyết trình của mình, Seth lập luận rằng chúng ta có thể chia ý thức thành ba yếu tố: mức độ ý thức, nội dung ý thức và bản ngã ý thức. Dưới đây là những gì khoa học hiện nay đã biết về từng yếu tố đó. Đây chính là khoa học của việc đọc tâm trí.
Mức độ ý thức
Mức độ ý thức là mức độ bạn đang ý thức đến đâu. Ở một đầu của phổ này là trạng thái hoàn toàn vô thức. Ở đầu kia là sự tỉnh táo, nhận biết và tập trung – rất có thể là trạng thái của bạn ngay lúc này. Xen giữa là giấc ngủ, sự mệt mỏi, trạng thái say, hôn mê và nhiều trạng thái khác. Theo Seth, chúng ta có thể xác định khá nhiều điều về mức độ ý thức của một người.
Nếu mọi người đều được đeo thiết bị điện não đồ và dữ liệu thu được đủ tốt, thì việc dự đoán ai đó có ý thức hay không thực ra không quá khó. Điều đó hoàn toàn có thể làm được. Ở con người trong trạng thái có ý thức, hoạt động não bộ tương đối có thể dự đoán được theo một số cách. Có rất nhiều dao động nhanh diễn ra trong các dải tần số khác nhau, cùng với những phương pháp đo lường tinh vi hơn. Khi bạn chìm vào giấc ngủ, bạn sẽ thấy những mẫu hình rất đặc trưng, đặc biệt khi bạn ngủ mà không mơ, và điều này cũng tương tự dưới gây mê.
… Nhưng ngay cả khi đó, vẫn tồn tại những trường hợp ranh giới kỳ lạ. Chẳng hạn, có những người bị tổn thương não, và khi ấy việc dự đoán trở nên khó khăn hơn. Nếu ai đó rơi vào trạng thái gọi là trạng thái thực vật hoặc trạng thái tỉnh táo nhưng không nhận biết, họ có thể trông như đang thức, nhưng lại giống như không có ai ở bên trong. Lúc đó, việc dự đoán, hay xác định liệu có bất kỳ ý thức nào đang diễn ra bên trong hay không, trở thành một vấn đề phức tạp hơn rất nhiều.
Nội dung ý thức
Nội dung là điều mà bạn đang ý thức đến. Khi điện thoại của bạn reo, sự chú ý của bạn hướng về nó. Khi bạn bị đau răng, tâm trí bạn liên tục quay lại cảm giác đó. Nếu bạn nhìn vào bàn tay của mình ngay lúc này, thì bàn tay ấy chính là một phần của nội dung ý thức.
Khi nói đến việc dự đoán một người đang ý thức về điều gì, thì điều đó khó hơn rất, rất nhiều, Seth cho biết. Tuy nhiên, hiện nay đang hình thành một lĩnh vực nghiên cứu mới gọi là đọc não. Lĩnh vực này lấy tín hiệu não của một người, đo lường chúng bằng một phương pháp nào đó, rồi cố gắng dự đoán người ấy đang suy nghĩ gì và đang trải nghiệm điều gì.
Đây là một trong những lĩnh vực đang chuyển dịch từ khoa học viễn tưởng sang hiện thực khoa học. Đã có một số ví dụ, theo tôi là thực sự ấn tượng, thường được áp dụng trong các trường hợp lâm sàng. Chẳng hạn, với những người bị liệt, hiện nay chúng ta có thể bắt đầu đọc được ý định vận động của họ, từ đó giúp họ điều khiển rô bốt, hoặc thậm chí hướng dẫn chính cánh tay của họ bằng cách kích thích cơ bắp, hay giải mã điều họ muốn nói để trong một số trường hợp, họ có thể lấy lại khả năng giao tiếp. Những thuật toán thực hiện các dự đoán này chưa hoàn hảo. Vì vậy, ở thời điểm hiện tại, tôi không nghĩ rằng chúng ta có thể dự đoán với độ chắc chắn cao tất cả những gì mọi người đang nghĩ ngay tại đây và ngay lúc này, nhưng tôi cho rằng điều đó có thể sẽ thay đổi.
Bản ngã ý thức
Nếu mức độ là mức độ bạn đang được kích hoạt, và nội dung là điều lấp đầy vùng sáng của sự nhận biết, thì bản ngã chính là cảm giác rằng bạn là người đang trải nghiệm những điều đó. Seth cho rằng yếu tố này cũng có thể được lần vết trong não bộ – không phải tại một điểm bản ngã duy nhất, mà là ở một tập hợp các hệ thống tương tác với nhau, tạo ra cảm giác về một chủ thể nhập thể và liên tục.
Ở mức độ cơ bản nhất là ý thức về thân thể. Não bộ liên tục kết nối các tín hiệu – thị giác, xúc giác, thăng bằng, cảm nhận vị trí cơ thể – để duy trì cảm giác rằng bạn đang cư trú trong cơ thể này. Khi những tín hiệu đó bị gián đoạn, bản ngã có thể trở nên lung lay. Ví dụ, các tổn thương ở vùng nối thái dương – đỉnh bên phải từ lâu đã được liên hệ với những trải nghiệm ngoài thân thể.
Ở mức cao hơn, tồn tại bản ngã nội tâm, phản tư – phần liên quan đến ký ức tự truyện, sự tự quan sát và những dòng mơ mộng ban ngày. Chế độ này gắn liền với mạng lưới mặc định của não bộ, bao gồm các vùng như vỏ não trước trán giữa và hồi đai sau. Mạng lưới này trở nên hoạt động mạnh trên hình ảnh cộng hưởng từ chức năng khi một người suy nghĩ về tính cách của bản thân hoặc hồi tưởng một ký ức cá nhân, và lắng xuống khi sự chú ý chuyển ra bên ngoài để tập trung vào một nhiệm vụ cụ thể.
Cuối cùng, não bộ còn ghi nhận sự nhận diện bản thân – khuôn mặt, giọng nói hoặc tên gọi của chính bạn. Việc nhìn thấy khuôn mặt của mình kích hoạt các vùng ở bán cầu não phải như hồi trán dưới và tiểu thùy đỉnh dưới. Việc nghe thấy tên hoặc giọng nói của chính mình kích hoạt các vùng xử lý bản thân như vùng nối thái dương – đỉnh và vùng trước chêm. Những khuôn mẫu nhất quán này cho thấy rằng, trên thực tế, nếu bạn đang nằm trong một máy quét não, một người quan sát thường có thể nhận ra khi nào não bộ của bạn đang phản ứng với chính bạn.
Đạo đức của việc đọc tâm trí
Tóm lại, chúng ta vẫn chưa hoàn toàn đạt tới, nhưng đã tiến rất gần đến một dạng bản đồ não chức năng. Chúng ta có thể đo lường một cách hợp lý mức độ ý thức mà một người đang trải nghiệm, và có thể suy luận hoặc đưa ra những phỏng đoán có ý nghĩa về điều họ đang ý thức đến. Chúng ta có thể xác định loại hình hay phạm trù của nội dung ý thức, nhưng chưa nhất thiết là những chi tiết cụ thể trong phạm trù đó.
Tuy nhiên, tất cả những điều này thường bỏ qua các vấn đề đạo đức tiềm ẩn bên dưới. Ngay cả khi chúng ta có thể, hoặc sẽ có thể, đọc được não bộ, thì liệu chúng ta có nên làm như vậy không? Vì sao chúng ta lại muốn sở hữu công nghệ này? Các cơ quan thực thi pháp luật chắc chắn có thể sử dụng nó. Các nhà tuyển dụng, công ty quảng cáo và tập đoàn công nghệ cũng sẽ rất khao khát. Nhưng đó có phải là một lý do chính đáng không? Dưới đây là quan điểm của Seth:
Đây thực sự là một công nghệ rất nguy hiểm. Chúng ta cho rằng mình có tự do ngôn luận, điều này trong một số trường hợp vẫn còn có thể tranh luận, nhưng rất ít nơi có tự do tư tưởng. Và một khi bạn có các kỹ thuật hình ảnh não bộ có thể dự đoán bạn đang nghĩ gì, thì bạn đã đánh mất pháo đài cuối cùng của quyền riêng tư, bởi vì khi đã bước vào bên trong hộp sọ, thì không còn nơi nào khác để ẩn náu.
Nói cách khác, nếu bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, đều có thể nhìn thấy tất cả những suy nghĩ kỳ lạ, riêng tư, u tối và trần trụi lướt qua trong đầu bạn, thì điều đó sẽ có ý nghĩa gì? Liệu bạn có thể bị giam giữ hoặc bị giám sát chỉ vì sở hữu những suy nghĩ bị xem là không thể chấp nhận về mặt xã hội – hoặc một ngày nào đó bị coi là phi pháp hay không?
Cảnh sát tư tưởng từ lâu đã là chủ đề của khoa học viễn tưởng mang màu sắc Orwell. Nhưng điều mà Seth chỉ ra cho chúng ta thấy là viễn cảnh ấy có thể không còn xa như chúng ta vẫn nghĩ. Và khi chúng ta tiến thêm một bước nữa về phía một xã hội phản địa đàng, chúng ta cần triết học, đối thoại và sự thận trọng, trước khi đi đến một điểm mà chúng ta không thể quay đầu lại được nữa.
