Tam đề Münchhausen, cơ chế thỏa hiệp của não bộ và nghệ thuật tư duy trong điều kiện bất định

Nếu anh đòi tôi chứng minh mọi thứ, anh đang yêu cầu điều không thể – và đó chính là điểm khởi đầu của triết học thực sự. Hans Albert, Traktat über kritische Vernunft (1968).

Câu hỏi mà ai cũng từng tránh né

Hãy nghĩ đến lần cuối cùng bạn tranh luận về điều gì đó quan trọng – không phải cuộc tranh luận tầm thường về thời tiết hay thể thao, mà là về điều gì đó bạn thực sự tin tưởng sâu sắc: một lập trường chính trị, một nguyên tắc đạo đức, một quyết định sống còn, hay thậm chí một niềm tin khoa học mà bạn cho là vững chắc. Người đối diện liên tục hỏi: Vì sao anh chị tin điều đó? Bạn đưa ra một lý do. Họ lại hỏi: Nhưng tại sao lý do đó lại đáng tin? Bạn đưa ra lý do khác. Và cứ thế tiếp tục. Đến một lúc nào đó – không phải vì bạn thiếu thông minh hay thiếu kiến thức – cuộc điều tra đột ngột chạm phải một giới hạn không thể vượt qua: hoặc bạn bắt đầu lặp lại những gì đã nói ở trước, hoặc bạn lùi mãi vào những lý do ngày càng trừu tượng hơn mà không có điểm dừng, hoặc bạn đơn giản tuyên bố – đây là điều tôi biết, không cần phải chứng minh thêm. Khoảnh khắc im lặng, bực bội, hay cố tình chuyển chủ đề ấy không phải là dấu hiệu thất bại trong một cuộc tranh luận cụ thể. Đó là khoảnh khắc bạn chạm phải giới hạn cấu trúc của chính lý trí.

Trong triết học, giới hạn này được gọi là tam đề Münchhausen – hay tam đề Agrippa theo tên nhà triết học hoài nghi cổ đại. Nó chỉ ra rằng mọi nỗ lực chứng minh bất kỳ điều gì cho đến tận cùng đều buộc phải rơi vào một trong ba ngõ cụt: hồi quy vô tận, vòng tuần hoàn, hoặc tiên đề giáo điều. Không có con đường thoát nào theo nghĩa truyền thống. Đây không phải hạn chế tạm thời có thể khắc phục bằng nhiều tri thức hơn hay công cụ tốt hơn – đây là đặc tính cấu trúc của bản thân lý trí, và nó đã thách thức các triết gia vĩ đại nhất của loài người từ thời cổ đại Hy Lạp đến tận hôm nay.

Bài viết này không được viết để thuyết phục người đọc rằng tri thức là vô nghĩa hay mọi niềm tin đều như nhau. Mục tiêu của nó ngược lại hoàn toàn: bằng cách nhìn thẳng vào giới hạn này thay vì né tránh nó, bài viết hướng đến việc phác thảo một thái độ nhận thức trưởng thành hơn, hiệu quả hơn, và trung thực hơn với thực tại. Thông qua năm tuyến phân tích liên kết chặt chẽ – lịch sử và giải phẫu logic của tam đề, cơ chế tâm lý và thần kinh học khiến não bộ thường né tránh nó, các chiến lược triết học để vận hành trong điều kiện không có nền tảng tuyệt đối, ứng dụng thực tiễn trong các thể chế hiện đại, và sau cùng là thái độ sống – bài viết hướng đến một câu hỏi có tính quyết định: nếu không bao giờ chạm được đến chân lý tuyệt đối, điều gì giữ cho khoa học, tư duy và cuộc sống vẫn tiếp tục tiến về phía trước có ý nghĩa?

Câu hỏi này không chỉ thuộc về tháp ngà triết học. Nó hiện diện trong mỗi quyết định y tế dưới áp lực thời gian, mỗi chính sách khí hậu trong điều kiện dữ liệu không đầy đủ, mỗi phán quyết tư pháp dựa trên bằng chứng không hoàn hảo, mỗi niềm tin cá nhân mà chúng ta giữ vững trong một thế giới không ngừng thay đổi. Không hiểu cấu trúc của bất định nhận thức, người ta dễ rơi vào hai cực đoan đều nguy hiểm như nhau: hoặc bám chặt vào các tiên đề giáo điều như thể chúng là chân lý tuyệt đối – dẫn đến tư duy đóng và nguy cơ cực đoan – hoặc rơi vào chủ nghĩa hoài nghi tê liệt và tương đối hóa mọi thứ – dẫn đến bất lực hành động. Giữa hai cực đó là con đường hẹp của tư duy phê phán trưởng thành, và bài viết này là nỗ lực vẽ bản đồ cho con đường đó.

Lịch sử và giải phẫu tam đề, từ Agrippa đến Gödel

Vấn đề về nền tảng tri thức không phải khám phá của thế kỷ XX. Nó là một trong những câu hỏi cổ xưa nhất của triết học – và điều đáng chú ý là các triết gia cổ đại đã nhìn thấy cấu trúc của nó với độ sắc bén đáng kinh ngạc, dù không có các công cụ logic học hiện đại. Hiểu được hành trình lịch sử của tam đề không chỉ là vấn đề học thuật – nó cho thấy rằng đây không phải bế tắc tạm thời chờ được giải quyết, mà là đặc tính bền vững của mọi hệ thống lý trí. Các triết gia vĩ đại nhất trong lịch sử đều đã gặp tam đề và phản ứng theo những cách khác nhau – và cách họ phản ứng tiết lộ nhiều điều về cả những giới hạn và những khả năng còn lại cho tư duy con người.

Phần này sẽ truy nguyên tam đề từ nguồn gốc cổ đại, qua các dự án nền tảng lớn của lịch sử tư tưởng phương Tây, đến cuộc khủng hoảng nền tảng toán học thế kỷ XX – trước khi giải phẫu từng cái sừng của tam đề với độ chi tiết cần thiết để hiểu tại sao không một trong số chúng đơn giản có thể được vượt qua bằng cố gắng thêm hay công cụ tốt hơn.

Nguồn gốc cổ đại và bối cảnh lịch sử, từ Agrippa đến Vienna

Cấu trúc mà Hans Albert (1921) đặt tên chính thức vào năm 1968 thực ra đã được nhận diện gần 2.000 năm trước trong triết học hoài nghi Hy Lạp. Nhà triết học Agrippa – sống vào thế kỷ I sau Công nguyên và là đại diện của trường phái Pyrrhon (Pyrrho, khoảng 360 – 270 trước Công nguyên) – đã mô tả Năm phương thức hoài nghi (Five Tropes), nhằm chỉ ra rằng không có niềm tin nào có thể được biện minh một cách chắc chắn. Trong số năm phương thức đó, ba phương thức trực tiếp ứng với ba cái sừng của tam đề hiện đại: phương thức về hồi quy vô tận (tiếng Hy Lạp: eis apeiron ekballein), phương thức về giả thuyết không được chứng minh (ex hypotheseos), và phương thức về vòng tuần hoàn (diallelos). Cái bộ ba này – được gọi chung là tam đề Agrippa – đã thách thức mọi trường phái triết học trong hai thiên niên kỷ tiếp theo mà không có trường phái nào giải quyết được theo nghĩa tuyệt đối.

Phản ứng đầu tiên có hệ thống với tam đề đến từ Aristote (384 – 322 trước Công nguyên), người tin rằng có thể phá vỡ hồi quy vô tận bằng khái niệm các nguyên lý tự hiển nhiên (self – evident principles): những mệnh đề nhất định vừa đủ rõ ràng để không cần biện minh thêm, vừa đủ cơ bản để làm nền tảng cho tất cả tri thức còn lại. Nguyên lý không mâu thuẫn – không thể đồng thời đúng và sai theo cùng một nghĩa trong cùng một bối cảnh – là ví dụ kinh điển nhất. Lập luận của ông là: bác bỏ nguyên lý không mâu thuẫn đòi hỏi sử dụng chính nó, vì bác bỏ là khẳng định cái gì đó đúng và đối lập của nó sai – do đó nó tự hiển nhiên theo một nghĩa không thể phủ nhận được. Giải pháp Aristote có sức mạnh đáng kể trong phạm vi logic học thuần túy, nhưng nó không giải quyết toàn bộ bức tranh: câu hỏi về tại sao tính tự hiển nhiên là tiêu chí đủ cho chân lý vẫn còn bỏ ngỏ, và chính việc bỏ ngỏ câu hỏi đó là một hình thức tiên đề giáo điều ở cấp độ siêu nhận thức luận.

Thế kỷ XVII chứng kiến nỗ lực hiện đại vĩ đại nhất trong việc giải quyết tam đề: dự án nền tảng chắc chắn của René Descartes (1596 – 1650). Trong Suy niệm về triết học đầu tiên (Meditationes de Prima Philosophia, 1641), Descartes thực hiện hoài nghi phương pháp – nghi ngờ có hệ thống mọi thứ có thể bị nghi ngờ – và tin rằng mình đã tìm được điểm tựa Archimedes trong cogito ergo sum: tôi tư duy, vậy tôi tồn tại. Ngay lập tức xuất hiện những câu hỏi mà Descartes không trả lời được một cách triệt để: tôi ở đây là gì? Tại sao hành động tư duy nhất thiết phải gắn với một chủ thể kế tục, nhất quán? Và quan trọng nhất – ai đã chứng minh rằng tính không thể nghi ngờ là tiêu chí đủ cho chân lý? Descartes trả lời câu hỏi cuối bằng một lập luận về Thượng Đế không lừa dối – nhưng điều này dẫn thẳng đến vòng tuần hoàn nổi tiếng mà các học giả gọi là vòng Descartes: ông dùng khái niệm ý tưởng rõ ràng và phân biệt để chứng minh sự tồn tại của Thượng Đế, nhưng lại dùng Thượng Đế để đảm bảo rằng các ý tưởng rõ ràng và phân biệt là đáng tin.

Nỗ lực hiện đại nhất và thất bại rõ ràng nhất về mặt lịch sử đến từ Vòng tròn Vienna (Vienna Circle, 1924 – 1936), nhóm các triết học gia và nhà khoa học đề xuất chủ nghĩa thực chứng logic (logical positivism): chỉ những mệnh đề có thể xác minh bằng kinh nghiệm hoặc là đúng theo định nghĩa mới có ý nghĩa nhận thức. Nhưng ngay lập tức nảy sinh câu hỏi chí tử: bản thân tiêu chí xác minh này có thể được xác minh bằng kinh nghiệm không? Câu trả lời là không – tiêu chí này không phải mệnh đề thực nghiệm mà là quy ước phương pháp học, và vì vậy theo chính tiêu chí của mình, nó thiếu ý nghĩa nhận thức. Nghịch lý tự bác bỏ này – một hệ thống tuyên bố loại bỏ mọi mệnh đề không thể xác minh nhưng bản thân tiêu chí loại bỏ đó lại không thể xác minh – là ví dụ điển hình nhất trong thế kỷ XX về tam đề Münchhausen biểu hiện trong một chương trình triết học có tham vọng cao.

Hồi quy vô tận – khi mỗi bước tiến lại mở ra câu hỏi mới

Cái sừng đầu tiên và về mặt cấu trúc triệt để nhất của tam đề là hồi quy vô tận: để biện minh cho bất kỳ mệnh đề A nào, cần phải có mệnh đề B làm cơ sở; để biện minh cho B, cần C; và cứ thế tiếp tục không bao giờ dừng lại. Điều khiến hồi quy vô tận đặc biệt đáng lo ngại không chỉ là nó kéo dài vô tận – mà là mỗi điểm dừng tùy tiện đều vi phạm chính yêu cầu biện minh mà hồi quy đang cố thực hiện. Nói cách khác, hồi quy vô tận không bao giờ đến nơi cần đến, và bất kỳ cách nào để dừng lại đều mâu thuẫn với mục tiêu của nó.

Ví dụ rõ ràng và có tính lịch sử cao nhất của hồi quy vô tận trong khoa học là cuộc khủng hoảng nền tảng toán học cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Trong suốt thế kỷ XIX, các nhà toán học đã đạt được những thành tựu vĩ đại trong việc hình thức hóa toán học. Nhưng quá trình hình thức hóa này đồng thời bộc lộ những vết nứt sâu. Năm 1901, Bertrand Russell (1872 – 1970) phát hiện ra nghịch lý Russell trong lý thuyết tập hợp của Georg Cantor (1845 – 1918): xét tập hợp R gồm tất cả các tập hợp không chứa chính mình; hỏi R có chứa chính nó không? Nếu có thì không, và nếu không thì có. Một mâu thuẫn hoàn toàn xuất phát từ những tiền đề tưởng chừng hiển nhiên. Điều này buộc toán học phải xây dựng lại nền tảng lý thuyết tập hợp trên cơ sở mới, cẩn thận hơn – và đây là bước khởi đầu của một hành trình tìm kiếm nền tảng mà kết cục của nó đã phá hủy chính tham vọng đó.

A ← B ← C ← D ← E ← ... ← ∞

Đáp lại khủng hoảng này, Bertrand Russell và Alfred North Whitehead (1861 – 1947) dành gần một thập kỷ viết bộ Nguyên lý toán học (Principia Mathematica, 1910 – 1913) với tham vọng rút toàn bộ toán học từ một tập hợp tiên đề logic tối thiểu. Năm 1931, Kurt Gödel (1906 – 1978), khi chỉ 25 tuổi, công bố hai định lý bất toàn (Incompleteness Theorems) trong bài báo Về các mệnh đề không thể quyết định trong Principia Mathematica và các hệ thống liên quan (Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme, 1931). Định lý thứ nhất phát biểu: trong bất kỳ hệ thống tiên đề nào đủ mạnh để chứa số học cơ bản và nhất quán, luôn tồn tại những mệnh đề đúng nhưng không thể chứng minh được bên trong hệ thống đó. Định lý thứ hai còn mạnh hơn: hệ thống đó không thể tự chứng minh tính nhất quán của chính mình. Để chứng minh một hệ thống không mâu thuẫn, cần phải dùng đến một hệ thống mạnh hơn nằm bên ngoài – và hệ thống bên ngoài đó lại cần hệ thống mạnh hơn nữa.

Ý nghĩa nhận thức luận của định lý Gödel vượt ra khỏi toán học thuần túy. Nó chứng minh rằng hồi quy vô tận là đặc tính cấu trúc của bất kỳ hệ thống lý trí hình thức nào đủ mạnh. Mọi nỗ lực nắm bắt toàn bộ toán học trong một hệ thống khép kín và hoàn chỉnh đều thất bại không phải vì thiếu cố gắng hay tài năng – mà vì đó là điều không thể, và sự không thể đó có thể được chứng minh bằng chính toán học. Đây là một trong những khoảnh khắc tự nhận thức sâu sắc nhất trong lịch sử trí tuệ loài người: toán học dùng chính mình để chứng minh giới hạn của chính mình. Cần ghi nhận một phê phán quan trọng: nhiều nhà triết học và toán học cho rằng không thể áp dụng thẳng định lý Gödel vào nhận thức luận tổng quát mà không có những bước lý luận bổ sung – các định lý này áp dụng cho các hệ thống hình thức cụ thể, không phải cho mọi hình thức suy luận con người. Phê phán này đúng về mặt kỹ thuật. Nhưng tinh thần tổng quát của định lý Gödel vẫn có giá trị: ngay cả trong lĩnh vực chặt chẽ và hình thức nhất của tri thức con người, không thể xây dựng một hệ thống hoàn toàn tự biện minh từ bên trong. Mọi hệ thống đều có những mệnh đề mà nó phải giả định thay vì chứng minh – và đây chính xác là cấu trúc mà hồi quy vô tận phơi bày.

Ngụy biện tuần hoàn – khi lý lẽ tự ăn chính mình

Cái sừng thứ hai – ngụy biện tuần hoàn – có cấu trúc đơn giản: A chứng minh B, B chứng minh lại A. Nhưng sức mạnh thực sự của cái sừng này nằm ở chỗ những vòng tròn nguy hiểm nhất thường không đơn giản và dễ thấy như vậy. Chúng thường dài, tinh vi, bao gồm nhiều bước trung gian, và ẩn trong những cấu trúc biện minh mà ngay cả các nhà tư tưởng cẩn thận nhất cũng không nhận ra ngay.

Chúng ta chưa bao giờ thấy mặt trời không mọc, do đó mặt trời sẽ mọc ngày mai.

Ví dụ cơ bản nhất và có tính phổ quát nhất là vấn đề quy nạp (Problem of Induction) mà David Hume (1711 – 1776) trình bày trong Điều tra về tri thức con người (An Enquiry Concerning Human Understanding, 1748) – một phân tích thường được xem là điểm khởi đầu của triết học khoa học hiện đại. Lập luận của Hume rất đơn giản và tàn khốc: toàn bộ khoa học dựa trên suy luận quy nạp – từ việc quan sát nhiều trường hợp cụ thể để rút ra quy luật tổng quát. Chúng ta quan sát mặt trời mọc mỗi ngày và kết luận rằng mặt trời sẽ luôn mọc. Nhưng suy luận này chỉ hợp lệ nếu tự nhiên nhất quán – nếu tương lai sẽ giống quá khứ. Vậy căn cứ vào đâu ta biết tự nhiên nhất quán? Căn cứ vào kinh nghiệm – vì quá khứ đã cho thấy tự nhiên là nhất quán. Đây chính là vòng tròn: ta dùng kinh nghiệm để biện minh cho tính đáng tin cậy của kinh nghiệm. Hume không tìm được lối thoát và thành thật thừa nhận điều đó – sự thành thật trí tuệ hiếm có đã lung lay nền tảng của toàn bộ chương trình Khai sáng.

A → B → C → A (vòng khép kín)

Phản ứng của Immanuel Kant (1724 – 1804) với vấn đề Hume – mà ông mô tả là đánh thức ông khỏi giấc ngủ giáo điều – dẫn đến một trong những hệ thống triết học tham vọng nhất trong lịch sử: triết học phê phán trong Phê phán lý trí thuần túy (Kritik der reinen Vernunft, 1781). Kant lập luận rằng không gian, thời gian và quan hệ nhân quả không phải đặc tính của thế giới bên ngoài mà là cấu trúc a priori của tư duy con người – những khuôn mẫu mà qua đó chúng ta không thể không trải nghiệm thế giới. Do đó, tính nhất quán của tự nhiên không phải điều chúng ta khám phá từ kinh nghiệm mà là điều kiện tiên quyết mà tư duy con người áp đặt lên kinh nghiệm. Giải pháp Kant rất thanh lịch và có sức ảnh hưởng sâu xa, nhưng nó cũng không thoát khỏi cái sừng thứ ba của tam đề: nó bắt đầu từ một tiên đề giáo điều về bản chất của tư duy con người mà bản thân tiên đề đó không thể được chứng minh từ bên ngoài mà không rơi vào vòng tuần hoàn mới. Ai đã chứng minh rằng cấu trúc a priori của tư duy con người là nhất quán với cấu trúc của thực tại? Kant không có câu trả lời không mang tính tuần hoàn.

Vòng tuần hoàn tinh vi hơn và có tầm quan trọng khoa học lớn hơn được Pierre Duhem (1861 – 1916) phân tích trong Mục tiêu và cấu trúc của lý thuyết vật lý (La Théorie physique: son objet et sa structure, 1906), sau đó được W.V.O. Quine (1908 – 2000) phát triển thành luận điểm Duhem – Quine: không thể kiểm tra một lý thuyết đơn lẻ một cách độc lập, vì mọi thí nghiệm đồng thời kiểm tra cả một mạng lưới lý thuyết bổ trợ – về cách hoạt động của thiết bị đo lường, về điều kiện thí nghiệm, về cách giải thích dữ liệu, và về hàng chục giả thuyết nền khác. Khi một thí nghiệm cho kết quả mâu thuẫn với dự đoán, điều đó không nhất thiết bác bỏ lý thuyết đang được kiểm tra – có thể một trong nhiều giả thuyết bổ trợ là sai. Hệ quả sâu xa là: lý thuyết quyết định cách diễn giải quan sát, và quan sát kiểm tra lý thuyết – một vòng tròn không phải hoàn toàn vô ích nhưng cũng không phải đơn thuần tuyến tính. Phải ghi nhận rằng triết học logic phân biệt giữa vòng tròn phá hủy tiến bộ và vòng tròn đức hạnh – trong đó mỗi vòng quay bổ sung thêm thông tin và thu hẹp dần không gian bất định. Hệ thống khoa học hiện đại có thể được đọc theo hướng thứ hai. Tuy nhiên, khả năng vòng tròn có thể đức hạnh không phủ nhận sự tồn tại của cái sừng thứ hai – nó chỉ cho thấy không phải lúc nào cái sừng này cũng gây tê liệt hoàn toàn.

Tiên đề giáo điều – sự tùy tiện ẩn trong mọi điểm khởi đầu

Nếu hồi quy vô tận cho thấy chúng ta không thể chứng minh nền tảng từ những gì bên dưới nó, và vòng tuần hoàn cho thấy chúng ta không thể tự chứng minh nền tảng từ chính nó, thì tiên đề giáo điều là phản ứng phổ biến nhất trong thực tế: đơn giản chấp nhận một số điểm xuất phát nào đó mà không biện minh thêm. Điều khiến cái sừng này bất ổn không phải việc sử dụng tiên đề – mọi hệ thống đều cần điểm khởi đầu – mà là việc giả vờ rằng sự lựa chọn đó không phải là lựa chọn, rằng tiên đề là tự hiển nhiên, không thể nghi ngờ, hay được trao ban bởi thẩm quyền tối cao.

Câu chuyện của tiên đề song song thứ năm trong hình học Euclid (khoảng 300 trước Công nguyên) là ví dụ lịch sử có tính giáo khoa cao nhất về sự sụp đổ của tiên đề giáo điều. Euclid xây dựng hình học của mình trên 5 tiên đề. Trong hơn 2.000 năm, tiên đề thứ năm – phát biểu rằng qua một điểm bên ngoài một đường thẳng, có thể và chỉ có thể vẽ duy nhất một đường thẳng song song với đường đã cho – được xem là tự hiển nhiên. Nhiều thế hệ toán học đã cố chứng minh nó từ bốn tiên đề còn lại và đều thất bại. Đến đầu thế kỷ XIX, Nikolai Lobachevsky (1792 – 1856) và János Bolyai (1802 – 1860) thực hiện điều táo bạo: họ phủ nhận tiên đề đó và xây dựng các hệ thống hình học hoàn toàn nhất quán bên trong. Lobachevsky giả định qua một điểm bên ngoài có thể vẽ vô số đường thẳng song song – và thu được hình học của bề mặt cong âm (hình học hyperbolic). Bernhard Riemann (1826 – 1866) giả định không có đường thẳng song song nào – thu được hình học cong dương (hình học elliptic). Albert Einstein (1879 – 1955) dùng hình học Riemann trong Thuyết tương đối tổng quát (1915) để mô tả không – thời gian cong bởi vật chất, đạt được độ chính xác vượt xa hình học Euclid trong mô tả vũ trụ vĩ mô.

A ← B ← C ← [DỪNG] ← _Tôi quyết định tin điều này._

Bài học của ví dụ này có tầm quan trọng siêu việt đối với nhận thức luận. Thứ nhất, tiên đề không phải là chân lý được khám phá mà là lựa chọn được thực hiện – và sự lựa chọn đó luôn mang tính tùy tiện theo một nghĩa sâu nào đó, ngay cả khi được hướng dẫn bởi tính nhất quán, đơn giản hay sức mạnh giải thích. Thứ hai, những điều tưởng chừng tự hiển nhiên trong một thời điểm lịch sử có thể hóa ra chỉ là quy ước được chấp nhận quá rộng rãi đến mức bị nhầm với sự tất nhiên. Thứ ba, và quan trọng nhất: sẵn sàng phủ nhận một tiên đề được coi là không thể phủ nhận đã mở ra không gian toán học và khoa học mới mà không thể được khám phá trong khuôn khổ cũ. Sự cứng nhắc giáo điều không chỉ sai về mặt logic – nó còn là rào cản của sự khám phá. Phê phán quan trọng cần ghi nhận: không phải mọi tiên đề đều bằng nhau về độ tùy tiện. Một số tiên đề – như nguyên lý không mâu thuẫn của Aristote – có những đặc tính đặc biệt khiến cho việc phủ nhận chúng không chỉ dẫn đến hệ thống khác mà dẫn đến bất khả năng suy luận nói chung. Tuy nhiên, điều này không phủ nhận sự thật cốt lõi: ngay cả những tiên đề này cũng không thể được chứng minh từ bên ngoài bản thân chúng mà không mang tính tuần hoàn.

Não bộ trước vực thẳm, kiến trúc thần kinh của sự thỏa hiệp nhận thức

Nếu phần trước phân tích tam đề Münchhausen như giới hạn logic khách quan, phần này đặt ra câu hỏi từ góc độ ngược lại: tại sao hầu hết con người không trải qua khủng hoảng hiện sinh mỗi khi phải hình thành niềm tin? Tại sao cuộc sống hàng ngày vẫn diễn ra bình thường dù nền tảng tri thức về mặt lý thuyết là bất ổn? Câu trả lời không nằm ở chỗ người ta đã giải quyết được tam đề – mà nằm ở chỗ não bộ con người được kiến trúc theo cách cho phép nhận thức tiếp tục vận hành mà không cần giải quyết nó, thông qua một loạt các thỏa hiệp chức năng hoạt động phần lớn dưới ngưỡng ý thức.

Hiểu được cơ chế thỏa hiệp này là điều kiện tiên quyết để vượt qua nó một cách có ý thức. Không nhận ra rằng mình đang thỏa hiệp, người ta dễ nhầm lẫn giữa cảm giác chắc chắn và chắc chắn thực sự – và nhầm lẫn này có hậu quả không chỉ trong tư duy cá nhân mà trong khoa học, chính trị và mọi lĩnh vực của đời sống tập thể. Phần này sẽ phân tích cơ chế thỏa hiệp nhận thức từ bốn góc độ: kiến trúc tiến hóa của não bộ, hệ thống tư duy kép và các cơ chế phòng vệ cụ thể, nỗi sợ hiện sinh như nguồn gốc sâu xa nhất của tiên đề giáo điều, và hiện tượng lý luận có động cơ trong bối cảnh xã hội.

Não bộ được tối ưu hóa cho sinh tồn, không phải chân lý

Sai lầm nền tảng nhất khi tiếp cận não bộ trong bối cảnh nhận thức luận là giả định rằng nó được thiết kế để tìm kiếm chân lý. Giả định này tuy phổ biến trong triết học cổ điển – từ logos của Aristote đến lý trí thuần túy của Kant – nhưng không được xác nhận bởi khoa học thần kinh tiến hóa. Não bộ con người là sản phẩm của hàng trăm triệu năm chọn lọc tự nhiên với một tiêu chí duy nhất và không mơ hồ: sống sót đủ lâu để sinh sản. Không có áp lực tiến hóa nào đặc biệt ưu tiên sự chính xác nhận thức vì chính nó – chỉ có áp lực ưu tiên những mô hình dự đoán đủ tốt trong các tình huống đủ thường gặp để không bị loại bỏ.

Karl Friston (1959), nhà thần kinh học người Anh, đề xuất lý thuyết xử lý dự đoán (Predictive Processing) như một trong những khuôn khổ thống nhất ảnh hưởng nhất về chức năng não bộ hiện nay. Theo lý thuyết này, não bộ không tiếp nhận thụ động các tín hiệu từ thế giới bên ngoài để xây dựng biểu diễn về thực tại. Nó hoạt động theo chiều ngược lại: liên tục tạo ra dự đoán về các tín hiệu cảm quan sắp tới từ một mô hình nội tại của thế giới, và chỉ chú ý đặc biệt đến sai số dự đoán – những điểm mà thực tại không khớp với dự đoán. Triết gia Andy Clark (1957) và Friston đã phát triển ý tưởng này thành khung lý thuyết đầy đủ: não bộ về cơ bản là một cỗ máy giảm thiểu bất ngờ, không phải cỗ máy khám phá chân lý. Điều mà chúng ta gọi là nhận thức thực ra là kết quả của quá trình điều chỉnh liên tục giữa dự đoán từ trên xuống và tín hiệu từ dưới lên – và mô hình dự đoán thắng thế trong mọi tình huống, dẫn đến một hiện tượng mà một số nhà thần kinh học gọi là ảo giác có kiểm soát: những gì chúng ta trải nghiệm là thực tại thực ra là mô hình dự đoán tốt nhất của não, không phải thực tại trần trụi.

Hệ quả của kiến trúc này đối với nhận thức luận rất sâu xa. Khi đối mặt với hồi quy vô tận – tức là bất định không có điểm kết thúc – não bộ không trải qua điều đó như một thách thức triết học thú vị mà như một tải trọng sai số dự đoán vô hạn cần phải chấm dứt. Từ góc độ tiến hóa, kẻ tổ tiên nào còn đang điều tra kỹ lưỡng xem tiếng sột soạt trong bụi rậm có thực sự là kẻ thù hay không thì đã không kịp chạy. Hệ thống thần kinh được ưu tiên sống sót là hệ thống đóng mô hình sớm nhất có thể và hành động dựa trên mô hình đó, ngay cả khi mô hình đó sai. Điều này có nghĩa là não bộ về cơ bản bị hiệu chỉnh để kết luận sớm hơn mức bằng chứng cho phép – không phải do ngu ngốc hay thiếu cẩn thận, mà do áp lực tiến hóa triệt để ưu tiên hành động nhanh hơn điều tra kỹ lưỡng trong các ngữ cảnh đòi hỏi phản ứng nhanh.

Daniel Kahneman (1934) đã phổ biến hóa sự phân chia này trong tâm lý học nhận thức với mô hình hệ thống tư duy kép trong Tư duy nhanh và chậm (Thinking, Fast and Slow, 2011). Hệ thống 1 hoạt động nhanh, tự động, vô thức, dựa trên heuristic và trực giác – đây là hệ thống được tiến hóa tối ưu hóa cho tốc độ và hiệu quả trong môi trường quen thuộc. Hệ thống 2 hoạt động chậm, có ý thức, nỗ lực, dựa trên logic và phân tích – đây là hệ thống cho phép tư duy phê phán nhưng đòi hỏi nguồn lực nhận thức đáng kể và dễ bị gián đoạn. Quan trọng là Hệ thống 1 không chỉ hoạt động trong các tình huống khẩn cấp – nó là hệ thống mặc định trong hầu hết các quyết định hàng ngày, bao gồm nhiều niềm tin nhận thức. Điều này có nghĩa là phần lớn các tiên đề giáo điều mà mọi người nắm giữ không phải kết quả của tư duy phản tư có ý thức mà là sản phẩm của Hệ thống 1 – và chúng không được xem xét lại trừ khi có điều gì đó đặc biệt kích hoạt Hệ thống 2 cùng với đủ nguồn lực nhận thức để nó hoạt động hiệu quả.

Nhu cầu đóng nhận thức, thiên kiến xác nhận và nghịch lý của thông tin đúng

Nhà tâm lý học xã hội Arie Kruglanski (1939) đã hệ thống hóa cơ chế tâm lý cụ thể mà Hệ thống 1 dùng để đóng hồi quy vô tận: nhu cầu đóng nhận thức (Need for Cognitive Closure). Nhu cầu này được định nghĩa là mong muốn có một câu trả lời dứt khoát, rõ ràng cho bất kỳ câu hỏi nào – bất kể câu trả lời đó cụ thể là gì – và sự không khoan nhượng đối với sự mơ hồ và không chắc chắn. Kruglanski và các cộng sự cho thấy nhu cầu này biến động đáng kể không chỉ giữa các cá nhân mà trong cùng một cá nhân theo ngữ cảnh: khi mệt mỏi, khi ở dưới áp lực thời gian, khi bị đe dọa, hay khi cảm thấy không an toàn, nhu cầu đóng nhận thức tăng lên mạnh mẽ. Điều này có hệ quả thực tiễn quan trọng: người ta thường đưa ra các quyết định cứng nhắc và khó điều chỉnh nhất chính vào những thời điểm họ cần tư duy linh hoạt nhất.

Một khi não bộ đã chọn một tiên đề – dù qua Hệ thống 1 hay Hệ thống 2 – cơ chế thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias) bắt đầu hoạt động để bảo vệ nó. Nghiên cứu của Peter Wason (1924 – 2003) trong thập niên 1960, đặc biệt là bài kiểm tra chọn thẻ nổi tiếng, cho thấy con người có xu hướng mạnh mẽ tìm kiếm bằng chứng ủng hộ niềm tin hiện có hơn là tìm kiếm bằng chứng có thể bác bỏ nó – ngay cả khi việc tìm bằng chứng bác bỏ sẽ cung cấp nhiều thông tin hơn về tính đúng đắn của niềm tin. Điều này có nghĩa là sau khi chọn một tiên đề, não bộ bắt đầu tổ chức lại quá trình tiếp nhận và xử lý thông tin theo hướng ưu tiên tìm kiếm và diễn giải những gì ủng hộ tiên đề đó.

Đáng chú ý hơn là câu chuyện về nghiên cứu ban đầu của Brendan Nyhan (1980) và Jason Reifler, công bố năm 2010, mô tả cái họ gọi là hiệu ứng ngược (backfire effect): khi đối mặt với thông tin thực tế phản bác một niềm tin chính trị, một số người không chỉ không thay đổi niềm tin mà còn bám chặt hơn vào nó. Nghiên cứu này trở nên nổi tiếng và được trích dẫn rộng rãi. Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là các nghiên cứu tái lập sau này, đặc biệt từ Wood và Porter năm 2019 với mẫu lớn hơn và phương pháp cẩn thận hơn, không tìm thấy bằng chứng nhất quán cho hiệu ứng ngược như được mô tả ban đầu. Đa số người, khi đối mặt với bằng chứng thực tế rõ ràng, không bám chặt hơn vào niềm tin sai – họ điều chỉnh ít nhiều. Sự hiệu chỉnh này của bức tranh nghiên cứu không có nghĩa là cung cấp thông tin đúng đủ để thay đổi niềm tin một cách đơn giản – mức độ và tốc độ điều chỉnh vẫn nhỏ hơn nhiều so với những gì lý trí thuần túy sẽ đòi hỏi, và có sự không đồng đều đáng kể giữa các cá nhân, chủ đề và ngữ cảnh. Bức tranh thực sự là: cung cấp thông tin đúng có tác dụng, nhưng ít và khó hơn nhiều so với kỳ vọng ngây thơ. Và lý do nằm ở chính kiến trúc nhận thức mà phần này đang mô tả.

Nỗi sợ hiện sinh và lý thuyết quản lý khủng hoảng

Để hiểu lý do sâu xa nhất vì sao não bộ cần tiên đề giáo điều, cần đặt câu hỏi không chỉ ở cấp độ nhận thức mà ở cấp độ hiện sinh: điều gì xảy ra khi một con người không chỉ đối mặt với bất định tri thức mà với ý nghĩa của sự tồn tại của chính mình? Lý thuyết quản lý khủng hoảng (Terror Management Theory), được phát triển từ những năm 1980 bởi Jeff Greenberg (1954), Sheldon Solomon (1954) và Tom Pyszczynski (1954), dựa trên công trình của nhà nhân học Ernest Becker (1924 – 1974) trong Sự phủ nhận cái chết (The Denial of Death, 1973), đề xuất rằng nhận thức về cái chết và sự vô nghĩa là động lực ngầm đằng sau nhiều hệ thống niềm tin, thể chế văn hóa, và hành vi xã hội của loài người hơn là người ta thường nhận ra.

Theo lý thuyết này, con người – khác với các loài động vật khác – có khả năng nhận thức về cái chết của bản thân, điều này tạo ra một nguồn lo âu hiện sinh tiềm ẩn. Để quản lý lo âu này mà không bị tê liệt, con người xây dựng và duy trì thế giới quan – một bức tranh về thực tại cho thấy vũ trụ có ý nghĩa, có trật tự, và trong đó bản thân mình có giá trị, đóng góp vào điều gì đó lớn hơn cái chết cá nhân. Khi thế giới quan này bị đe dọa – bao gồm cả bởi những lập luận logic chỉ ra sự thiếu nền tảng của nó – não bộ không diễn giải điều đó như thách thức triết học thú vị mà như mối đe dọa hiện sinh. Và phản ứng với mối đe dọa hiện sinh không phải tư duy mà là phòng vệ: bám chặt hơn vào thế giới quan đang bị đe dọa, công kích nguồn đe dọa, và đề cao bản sắc nhóm như nguồn bất tử biểu tượng.

Greenberg, Solomon và Pyszczynski đã thiết kế hàng trăm thí nghiệm để kiểm tra lý thuyết này, sử dụng kỹ thuật làm nổi bật tỷ lệ tử vong (mortality salience): họ nhắc nhở đối tượng về cái chết rồi đo lường hành vi nhận thức sau đó. Kết quả nhất quán: khi được nhắc nhở về cái chết, người ta gia tăng sự bảo vệ đối với thế giới quan của mình, gia tăng thái độ tiêu cực với những người có thế giới quan khác, trở nên khó thuyết phục hơn bởi lý lẽ đối lập. Cần ghi nhận rằng lý thuyết quản lý khủng hoảng không phải không có phê phán: một số nhà tâm lý học cho rằng nhiều hiệu ứng được báo cáo có thể bị phóng đại và các nghiên cứu tái lập đôi khi cho kết quả khác nhau. Tuy nhiên, hướng tổng quát của bằng chứng vẫn đủ mạnh để hỗ trợ kết luận chính: có một mối liên hệ sâu sắc giữa lo âu về ý nghĩa và cơ chế bảo vệ niềm tin. Và điều này giải thích một nghịch lý mà ai cũng từng trải qua: tại sao tấn công niềm tin của ai đó bằng lý lẽ đúng đắn nhất đôi khi khiến họ bảo vệ niềm tin đó mạnh hơn, không phải yếu đi. Não bộ diễn giải thách thức nhận thức như mối đe dọa hiện sinh; và phản ứng với mối đe dọa hiện sinh không phải là lý trí mà là phòng vệ.

Nếu tôi muốn cánh cửa quay, bản lề phải không được di chuyển.

Ludwig Wittgenstein (1889 – 1951) trong tác phẩm cuối đời Về sự chắc chắn (Über Gewissheit, 1969) đã cung cấp một khuôn khổ triết học cho hiện tượng này. Ông gọi những niềm tin nền tảng không được biện minh và cũng không được đặt vấn đề trong hoạt động nhận thức thường ngày là mệnh đề bản lề (hinge propositions): Nếu tôi muốn cánh cửa quay, bản lề phải không được di chuyển. Những bản lề này không sai và không đúng theo nghĩa thông thường – chúng là điều kiện khả năng của mọi cuộc điều tra. Không đánh giá chúng không phải là thiếu năng lực tri thức; chúng đơn giản là nằm ngoài phạm vi những gì được đặt câu hỏi trong một thực hành nhận thức cụ thể. Quan sát của Wittgenstein chỉ ra rằng tiên đề giáo điều không phải lỗi có thể khắc phục bằng giáo dục hay lý lẽ thêm – nó là đặc điểm cấu trúc của bất kỳ hoạt động nhận thức nào có tổ chức. Vấn đề không phải là liệu ta có các bản lề hay không – mà là ta có ý thức được về chúng hay không, và ta có sẵn sàng thay đổi chúng khi đối mặt với lý do đủ mạnh hay không.

Lý luận có động cơ và hiện tượng bộ lạc nhận thức

Một chiều kích quan trọng khác của cơ chế thỏa hiệp nhận thức là lý luận có động cơ (motivated reasoning), được nhà tâm lý học nhận thức Ziva Kunda (1948 – 2004) mô tả và nghiên cứu từ đầu thập niên 1990. Lý luận có động cơ không giống thiên kiến xác nhận đơn thuần ở chỗ nó không chỉ là xu hướng tìm kiếm thông tin ủng hộ – nó là quá trình mà mục tiêu và mong muốn của người lý luận ảnh hưởng đến kết quả mà lý luận đó đi đến, đồng thời người lý luận vẫn duy trì ảo tưởng về tính khách quan của mình. Kunda phân biệt giữa lý luận có động cơ chính xác (mong muốn đi đến kết quả đúng) và lý luận có động cơ hướng đến kết quả (mong muốn đi đến kết quả mình muốn) – và cho thấy rằng khi có lợi ích cá nhân, tình cảm nhóm, hay bản sắc gắn kết với kết quả, con người có xu hướng mạnh mẽ rơi vào loại thứ hai trong khi chân thành tin rằng mình đang thực hành loại thứ nhất.

TAM ĐỀ MÜNCHHAUSEN
 ↓
[Không có nền tảng tuyệt đối]
 ↓
 ┌───┴───┐
 ↓ ↓
[Não bộ] [Lý tính]
 ↓ ↓
[Chọn tiên đề [Chấp nhận giới hạn,
 giáo điều để chuyển sang phê phán]
 sinh tồn] ↓
 ↓ [Critical Rationalism]
[Tín ngưỡng, [Fallibilism]
 Định kiến, [Coherentism]
 Ý thức hệ ↓
 cứng nhắc] [Tri thức là tiến trình,
 không phải đích đến]

Hiện tượng này có biểu hiện đặc biệt rõ trong bối cảnh chính trị và xã hội, dẫn đến điều mà nhà luật học và tâm lý học nhận thức Dan Kahan (1962) gọi là bảo vệ nhận thức theo bản sắc (identity – protective cognition): trong các lĩnh vực bị phân cực theo bản sắc nhóm, khả năng nhận thức và phân tích thông tin không giúp người ta đưa ra kết luận chính xác hơn – thay vào đó, nó giúp người ta biện hộ tốt hơn cho lập trường của nhóm mình. Kahan và các cộng sự đã chứng minh điều đáng lo ngại: khi được hỏi về các câu hỏi khoa học có phân cực chính trị như biến đổi khí hậu hay an toàn súng đạn, những người có kiến thức khoa học và toán học cao hơn không có xu hướng phân tích dữ liệu tốt hơn theo nghĩa đi đến kết luận đúng hơn. Thay vào đó, họ sử dụng khả năng phân tích cao để biện minh tinh vi hơn cho lập trường của nhóm mình. Đây là điều Kahan gọi là hiện tượng kẻ ngốc thông minh: trong một số ngữ cảnh, nhiều kiến thức và năng lực phân tích hơn dẫn đến bảo vệ niềm tin sai lầm hiệu quả hơn, không phải kém hiệu quả hơn. Đây là bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ cho điều mà triết học nhận thức luận đã cảnh báo từ lâu: tri thức không tự động dẫn đến phán đoán tốt hơn nếu cấu trúc của động cơ không hỗ trợ việc sử dụng tri thức đó một cách không thiên lệch.

Những phân tích trên – từ kiến trúc tiến hóa qua các cơ chế tâm lý cụ thể đến bình diện hiện sinh – hội tụ vào một kết luận có tính thực tiễn quan trọng: không thể thay đổi niềm tin của ai đó – kể cả niềm tin của chính mình – chỉ bằng cách cung cấp thêm thông tin đúng hay lý lẽ logic hơn. Thay đổi nhận thức đòi hỏi hiểu được cấu trúc của cơ chế bảo vệ niềm tin, tạo điều kiện an toàn hiện sinh đủ để não bộ không cần phòng vệ, và xây dựng mối quan hệ tin cậy cho phép việc cập nhật diễn ra mà không bị cảm nhận như mối đe dọa bản sắc. Đây là điều mà giáo dục hiệu quả nhất trong thực tế thực hiện – không chỉ cung cấp thông tin mà xây dựng các điều kiện tâm lý cho phép tiếp nhận và xử lý thông tin đó một cách không thiên lệch.

Các lối thoát triết học, chuyển đổi quan hệ với bất định

Sau khi đã phân tích tam đề Münchhausen từ góc độ logic và hiểu được vì sao não bộ thường phản ứng với nó bằng cách chọn tiên đề giáo điều vô thức, câu hỏi trung tâm còn lại là: điều gì giữ cho khoa học, tư duy và cuộc sống tiếp tục tiến về phía trước trong điều kiện đó? Câu trả lời không nằm ở việc giải quyết tam đề theo nghĩa truyền thống – không ai làm được điều đó và không có lý do gì để tin rằng điều đó là khả thi. Câu trả lời nằm ở việc thay đổi quan hệ của tư duy với tam đề – từ việc xem nó như rào cản cần vượt qua sang việc xem nó như điều kiện hoạt động cần được vận hành khéo léo.

Lịch sử triết học đã phát triển một số chiến lược không đơn giản là đầu hàng trước tam đề, cũng không giả vờ giải quyết được nó. Phần này sẽ trình bày bốn chiến lược có ảnh hưởng lớn nhất, không theo thứ tự thời gian mà theo mức độ bổ sung cho nhau: chủ nghĩa lý tính phê phán của Popper, chủ nghĩa khả sai của Peirce, nhận thức luận Bayes như giải pháp hình thức, và sự kết hợp của chủ nghĩa mạch lạc với thực dụng như khuôn khổ cấu trúc.

Đảo ngược Popper, từ biện minh sang phê phán liên tục

Karl Popper (1902 – 1994) đã thực hiện một đảo ngược tư duy triệt để: thay vì hỏi câu hỏi truyền thống của foundationalism – làm thế nào để biện minh đủ vững chắc cho một lý thuyết? – ông hỏi: làm thế nào để phát hiện một lý thuyết là sai? Lý do tại sao đảo ngược này có ý nghĩa: do vấn đề quy nạp của Hume, không bao giờ có thể chứng minh một lý thuyết là đúng dựa trên một số lượng hữu hạn quan sát – bao nhiêu trường hợp xác nhận cũng không đủ để loại trừ khả năng có trường hợp phản bác. Nhưng một phản ví dụ duy nhất đủ để bác bỏ một lý thuyết phổ quát. Do đó, việc cố gắng xác nhận là vô ích nhận thức luận trong khi việc cố gắng bác bỏ là điều duy nhất có thể tạo ra thông tin chắc chắn về lý thuyết.

Chúng ta không bao giờ chứng minh được lý thuyết – chúng ta chỉ có thể cố gắng phủ nhận nó. Lý thuyết tốt là lý thuyết sống sót sau nhiều lần thử phủ nhận nhất.

Tiêu chí khả phủ nhận (Falsifiability) của Popper đã thay đổi cách nhìn về khoa học. Trong Logic của khám phá khoa học (Logik der Forschung, 1934), Popper phân biệt giữa các lý thuyết khoa học (có thể bị bác bỏ về mặt nguyên tắc) và phi khoa học (không thể bị bác bỏ) – không phải vì bác bỏ đảm bảo đúng mà vì khả năng bác bỏ là điều kiện để học hỏi từ sai lầm. Ví dụ nổi tiếng nhất là việc Einstein thiết kế thuyết tương đối tổng quát theo cách tạo ra các dự đoán cụ thể có thể kiểm tra và bác bỏ, đặc biệt là dự đoán ánh sáng bị uốn cong khi đi qua trường hấp dẫn mạnh. Cuộc quan sát nhật thực năm 1919 của Arthur Stanley Eddington (1882 – 1944) kiểm tra và xác nhận dự đoán này – nhưng điều khiến Einstein vĩ đại, theo Popper, không phải là việc dự đoán được xác nhận mà là việc ông sẵn sàng đặt lý thuyết của mình vào nguy cơ bác bỏ. Đây là thái độ đối lập hoàn toàn với foundationalism giáo điều.

Thomas Kuhn (1922 – 1996) trong Cấu trúc của các cuộc cách mạng khoa học (The Structure of Scientific Revolutions, 1962) đưa ra phê phán quan trọng: mô tả của Popper không phù hợp với cách khoa học thực sự vận hành trong thực tiễn. Trong giai đoạn khoa học bình thường, các nhà khoa học không liên tục cố gắng bác bỏ lý thuyết trung tâm của họ – họ làm việc trong khuôn khổ của mô hình và diễn giải kết quả mâu thuẫn như dị thường cần giải thích, không phải bằng chứng bác bỏ. Imre Lakatos (1922 – 1974) phát triển phê phán này thành lý thuyết chương trình nghiên cứu: khi thực nghiệm mâu thuẫn, nhà khoa học điều chỉnh các giả thuyết bổ trợ vành đai trước khi động đến lõi cứng của lý thuyết. Paul Feyerabend (1924 – 1994) đi xa nhất khi lập luận trong Chống lại phương pháp (Against Method, 1975) rằng không có quy tắc phương pháp học nào là bất biến trong lịch sử khoa học thực sự. Các phê phán này không làm mất đi giá trị của Popper – chúng cho thấy chủ nghĩa lý tính phê phán cần được hiểu như một lý tưởng và thái độ nhận thức, không phải mô tả hoàn chỉnh về thực tiễn khoa học. Điều Popper đóng góp không phải là bản mô tả thực tế về khoa học mà là lý tưởng chuẩn tắc về điều khoa học nên cố gắng thực hiện: không bao giờ biến bất kỳ lý thuyết nào thành giáo điều không thể bác bỏ.

Chủ nghĩa khả sai, sức mạnh từ thừa nhận giới hạn

Charles Sanders Peirce (1839 – 1914), cha đẻ của chủ nghĩa thực dụng Mỹ và là một trong những nhà logic học lớn nhất của thế kỷ XIX, phát triển chủ nghĩa khả sai (Fallibilism) như lập trường nhận thức luận nền tảng trong hầu hết tác phẩm của mình. Khái niệm trung tâm là phân biệt rõ giữa hai mệnh đề thường bị đồng nhất nhưng thực ra rất khác nhau: Có thể tất cả các niềm tin của tôi đều sai về mặt lý thuyết và Tôi nên nghi ngờ mọi niềm tin cụ thể của mình ngay bây giờ. Mệnh đề đầu là thừa nhận giới hạn nhận thức tổng quát – đúng và quan trọng. Mệnh đề thứ hai là yêu cầu thực hành không thể thực hiện và cũng không cần thiết. Theo Peirce, sự nghi ngờ thực sự không thể là nghi ngờ trừu tượng và phổ quát – nó phải được kích hoạt bởi lý do cụ thể, bởi sự va chạm với kinh nghiệm mâu thuẫn với niềm tin, bởi bằng chứng cụ thể chống lại một niềm tin cụ thể.

Peirce cũng đóng góp khái niệm suy luận đến giải thích tốt nhất (abductive reasoning hay inference to the best explanation) như một dạng suy luận thứ ba bên cạnh suy diễn và quy nạp. Trong khi suy diễn đi từ quy tắc tổng quát đến trường hợp cụ thể (và chắc chắn về mặt logic) và quy nạp đi từ trường hợp cụ thể đến quy tắc tổng quát (và không chắc chắn về mặt logic), suy luận suy diễn đi từ quan sát đến giả thuyết tốt nhất giải thích quan sát đó. Dạng suy luận này không đòi hỏi biện minh đầy đủ mà cũng không đòi hỏi chắc chắn – nó chỉ đòi hỏi rằng giả thuyết được chọn là tốt hơn các giả thuyết cạnh tranh hiện có. Đây là cách mà nhiều khám phá khoa học thực sự diễn ra: nhà khoa học quan sát điều gì đó bất ngờ và đề xuất giả thuyết giải thích tốt nhất trước khi có đủ bằng chứng để biện minh đầy đủ.

Hilary Putnam (1926 – 2016) đã phát triển chủ nghĩa khả sai của Peirce thành thực tại luận nội tại (Internal Realism), giải quyết câu hỏi quan trọng: nếu không có điểm tựa bên ngoài tất cả các sơ đồ khái niệm, liệu có thể nói về tính đúng đắn và sai lầm của niềm tin không? Câu trả lời của Putnam là có: ta không thể đánh giá niềm tin so với thực tại trần trụi không được diễn giải, nhưng ta hoàn toàn có thể đánh giá niềm tin so với nhau và so với toàn bộ kinh nghiệm. Điều làm cho một niềm tin tốt hơn niềm tin khác là: tính nhất quán nội bộ, sức mạnh giải thích, tính dự đoán, và sự khớp với những phần của kinh nghiệm mà ta không có lý do để nghi ngờ trong ngữ cảnh cụ thể. Đây là sự khác biệt quyết định giữa chủ nghĩa khả sai và chủ nghĩa tương đối: chủ nghĩa khả sai không nói rằng tất cả các niềm tin đều bằng nhau – nó nói rằng không có niềm tin nào có nền tảng tuyệt đối, nhưng vẫn có những tiêu chuẩn hợp lý để đánh giá niềm tin tốt hơn hay kém hơn trong phạm vi thực tế.

Nhận thức luận Bayes, xác suất như nền tảng động

Trong số các giải pháp triết học cho tam đề Münchhausen, nhận thức luận Bayes (Bayesian epistemology) có tính hình thức nhất và có lẽ có ứng dụng thực tiễn rộng rãi nhất, đặc biệt trong khoa học y tế, thống kê, và gần đây là trí tuệ nhân tạo. Ý tưởng cốt lõi bắt nguồn từ định lý của Thomas Bayes (1701 – 1761), nhưng được phát triển thành khuôn khổ nhận thức luận đầy đủ bởi Bruno de Finetti (1906 – 1985) và Frank Ramsey (1903 – 1930). Nhận thức luận Bayes đề xuất rằng: thay vì nghĩ về niềm tin như nhị phân (đúng hoặc sai), hãy nghĩ về chúng như độ chắc chắn – xác suất chủ quan từ 0 đến 1. Khi có bằng chứng mới, độ chắc chắn được cập nhật theo quy tắc Bayes: xác suất sau khi có bằng chứng (posterior probability) bằng tích của xác suất trước khi có bằng chứng (prior probability) và xác suất có bằng chứng nếu giả thuyết đúng (likelihood), chia cho xác suất của bằng chứng nói chung.

Điều khiến nhận thức luận Bayes quan trọng trong bối cảnh tam đề là cách nó xử lý điểm xuất phát: thay vì cố gắng đặt nền tảng chắc chắn, nó chấp nhận rằng mọi điểm khởi đầu đều là xác suất ban đầu – tức là đánh giá chủ quan được thừa nhận là chủ quan. Đây là tiên đề giáo điều, nhưng được thừa nhận là như vậy và được giới hạn về phạm vi. Sau đó, cơ chế cập nhật được hình thức hóa: khi có bằng chứng mới, người lý luận cập nhật xác suất theo cách nhất quán với bằng chứng và với quy tắc Bayes. Điều quan trọng là trong nhiều trường hợp thực tế, người lý luận Bayes với các xác suất ban đầu khác nhau sẽ hội tụ về cùng kết quả sau đủ nhiều bằng chứng – điều này có nghĩa là sự khác biệt về xuất phát điểm trở nên ít quan trọng hơn khi bằng chứng tích lũy đủ nhiều. Nhận thức luận Bayes không giải quyết tam đề theo nghĩa tuyệt đối – vẫn cần phải chọn xác suất ban đầu, và điều đó là tiên đề giáo điều; vẫn cần chấp nhận quy tắc Bayes là đúng, và điều đó cũng là tiên đề giáo điều. Nhưng nó cung cấp ngôn ngữ chính xác để nói về mức độ biện minh thay vì chỉ có biện minh hoặc không, tạo ra cơ chế học hỏi từ bằng chứng có tính nhất quán và kiểm tra được, và cho phép hành động hợp lý trong điều kiện bất định bằng cách chọn hành động có giá trị kỳ vọng tốt nhất theo xác suất hiện tại.

Trong y học, điều này biểu hiện dưới dạng chẩn đoán lâm sàng Bayes: bác sĩ bắt đầu với xác suất nền của các bệnh khác nhau dựa trên dịch tễ học, cập nhật dựa trên triệu chứng và kết quả xét nghiệm, và đưa ra quyết định điều trị dựa trên xác suất sau cùng – mà không bao giờ có thể và cũng không cần phải chắc chắn tuyệt đối về chẩn đoán trước khi hành động. Đây là Fallibilism được thể chế hóa trong thực hành chuyên môn: hành động dứt khoát với niềm tin tốt nhất hiện có, duy trì hệ thống theo dõi và sẵn sàng cập nhật khi thông tin mới xuất hiện.

Mạch lạc luận, thực dụng và chiến lược mạng lưới tri thức

Trong khi Popper và Peirce cung cấp giải pháp về phương pháp và tư thế nhận thức, còn nhận thức luận Bayes cung cấp ngôn ngữ hình thức, chủ nghĩa mạch lạc (Coherentism) và chủ nghĩa thực dụng (Pragmatism) cung cấp giải pháp về cấu trúc – về cách tri thức được tổ chức và đánh giá tổng thể mà không cần nền tảng ở bên dưới. Chủ nghĩa mạch lạc đề xuất rằng tri thức không được tổ chức theo mô hình kim tự tháp mà theo mô hình mạng lưới: mỗi niềm tin được biện minh không phải bởi một cơ sở bên dưới nó, mà bởi sự mạch lạc của nó với toàn bộ mạng lưới niềm tin. Otto Neurath (1882 – 1945) đã diễn đạt điều này bằng hình ảnh ẩn dụ trở thành kinh điển của triết học khoa học: Con thuyền của Neurath. Ta không bao giờ xây một con thuyền mới từ đầu trên bờ đất liền vững chắc – ta phải sửa chữa con thuyền đang nổi, từng tấm ván một, trong khi vẫn đang hành trình trên biển. Không bao giờ được dỡ toàn bộ con thuyền cùng một lúc – phải luôn có đủ ván để con thuyền không chìm.

W.V.O. Quine phát triển hình ảnh này thành lý thuyết mạng nhện niềm tin (web of beliefs), chi tiết nhất trong Hai giáo điều của chủ nghĩa kinh nghiệm (Two Dogmas of Empiricism, 1951): mọi niềm tin là một phần của mạng lưới tổng thể, và khi thực nghiệm mâu thuẫn với dự đoán, không buộc phải thay đổi bất kỳ niềm tin nào cụ thể – có thể thay đổi bất kỳ niềm tin nào trong mạng lưới để giải quyết mâu thuẫn, miễn là mạng lưới tổng thể vẫn mạch lạc hơn trước. Những niềm tin ở trung tâm của mạng ít bị thay đổi hơn vì thay đổi chúng đòi hỏi điều chỉnh toàn bộ mạng lưới, trong khi niềm tin ở ngoại vi dễ bị thay đổi hơn. Nhưng không có niềm tin nào miễn nhiễm nguyên tắc với sự sửa đổi – tất cả đều có thể thay đổi nếu có lý do đủ mạnh. Chủ nghĩa thực dụng, từ William James (1842 – 1910) đến John Dewey (1859 – 1952) và Richard Rorty (1931 – 2007), bổ sung chiều kích thực hành: một niềm tin hay lý thuyết không chỉ cần mạch lạc – nó cần có tác dụng trong nghĩa rộng nhất: dẫn đến hành động hiệu quả, dự đoán thực tế, giải quyết vấn đề, mở ra khả năng mới. Tiêu chí thực dụng không thay thế tiêu chí lý thuyết về tính nhất quán và sức mạnh giải thích – nó bổ sung một chiều kiểm tra quan trọng mà các tiêu chí thuần lý thường bỏ qua: lý thuyết cần phải hoạt động trong thực tiễn, dẫn đến những khác biệt có thể quan sát và đo lường trong thế giới. Rorty đi xa nhất trong truyền thống thực dụng khi đề xuất thay thế toàn bộ từ vựng về chân lý khách quan bằng từ vựng về sự biện minh tốt nhất hiện có trong cộng đồng điều tra liên quan – quan điểm gây nhiều tranh luận mạnh mẽ và bị nhiều nhà triết học, trong đó có Putnam, phê phán là đã từ bỏ quá nhiều. Nhưng ngay cả các phê phán của Putnam đối với Rorty cũng không đòi hỏi quay lại foundationalism – chúng chỉ đòi hỏi một khái niệm chân lý mỏng hơn mà vẫn có nội dung thực sự, không phải chân lý như nền tảng siêu việt.

Điều mà cả bốn chiến lược – Popper, Peirce, nhận thức luận Bayes và sự kết hợp mạch lạc luận với thực dụng – có điểm chung là sự từ bỏ một điều kiện mà foundationalism truyền thống coi là không thể thỏa hiệp: sự chắc chắn tuyệt đối như điều kiện tiên quyết của biện minh hợp lệ. Tất cả bốn chiến lược đề xuất thay thế điều kiện đó bằng các tiêu chuẩn hợp lý khác nhau nhưng đều thực hiện được: khả phủ nhận và độ bền trước phê phán, khả năng học hỏi từ sai lầm và hội tụ theo bằng chứng, mạch lạc tổng thể của mạng lưới niềm tin, và tác dụng thực tiễn có thể kiểm tra. Không chiến lược nào trong số đó giải quyết tam đề theo nghĩa tuyệt đối. Nhưng tất cả cùng thực hiện điều có giá trị hơn: chúng cho thấy rằng sự chắc chắn tuyệt đối là điều kiện sai để đòi hỏi ngay từ đầu, và trong điều kiện không có nó, vẫn hoàn toàn có thể nói về tri thức tốt hơn hay kém hơn, biện minh vững chắc hơn hay mong manh hơn, tiến bộ nhận thức thực sự hay ảo giác về tiến bộ.

Tam đề Münchhausen trong khoa học, luật pháp và chính sách

Những phân tích từ ba phần trước có thể gợi ấn tượng rằng tam đề Münchhausen là mối bận tâm thuần túy học thuật, chỉ liên quan đến các triết gia trong các cuộc thảo luận trừu tượng về nền tảng tri thức. Ấn tượng này không chính xác. Các cấu trúc mà tam đề phơi bày – hồi quy vô tận, vòng tuần hoàn và tiên đề giáo điều – hiện diện cụ thể và có hậu quả thực tiễn trong ba lĩnh vực mà xã hội phụ thuộc nhiều nhất vào chất lượng của lý luận: khoa học y tế, hệ thống tư pháp và hoạch định chính sách công trong bối cảnh bất định khoa học. Không phải ngẫu nhiên mà đây cũng là ba lĩnh vực thường xuyên nhất phải đối mặt với câu hỏi: mức độ bằng chứng nào là đủ để hành động? – câu hỏi mà tam đề Münchhausen cho thấy không bao giờ có thể được trả lời một cách tuyệt đối.

Phần này sẽ phân tích cụ thể cách tam đề biểu hiện trong ba lĩnh vực đó, không phải để chứng minh rằng chúng vận hành trong bế tắc mà để chứng minh ngược lại: rằng mỗi lĩnh vực đã phát triển những thể chế và thực hành tinh tế để vận hành hiệu quả trong điều kiện không có nền tảng tuyệt đối. Việc hiểu rõ các thể chế đó như phản ứng đối với tam đề không chỉ cung cấp bài học cho tư duy cá nhân mà còn là bằng chứng sống động rằng chủ nghĩa khả sai và chủ nghĩa lý tính phê phán không phải lý tưởng triết học xa vời mà là mô tả chính xác của những gì các thể chế tri thức vĩ đại nhất của loài người đã thực sự thực hiện khi vận hành tốt nhất.

Khoa học y tế và quyết định lâm sàng dưới áp lực của bất định

Không lĩnh vực nào phơi bày sự căng thẳng giữa nhu cầu chắc chắn và thực tế của bất định một cách rõ ràng và có hậu quả sống còn hơn y học lâm sàng. Mỗi quyết định điều trị là một hành động dựa trên bằng chứng không đầy đủ về bệnh nhân cụ thể này, trong ngữ cảnh cụ thể này, với tập hợp bằng chứng dân số học không thể dự đoán hoàn toàn những gì sẽ xảy ra với cá nhân này. Không bác sĩ nào biết với xác suất 100% chẩn đoán của mình là đúng và phác đồ điều trị của mình là tối ưu. Nhưng họ phải hành động – và thường là hành động nhanh.

Trở thành một sinh vật có thể hành động dứt khoát với niềm tin tạm thời, sửa chữa sai lầm khi phát hiện ra, và không cần sự bảo đảm của chắc chắn tuyệt đối để sống một cuộc đời có giá trị.

Hệ thống y học hiện đại đã phát triển, đặc biệt từ những năm 1990, một khuôn khổ thể chế để vận hành trong điều kiện này: y học dựa trên bằng chứng (Evidence – Based Medicine), được hệ thống hóa bởi Gordon Guyatt (1953) và cộng sự tại Đại học McMaster và sau đó phổ biến rộng rãi qua Hợp tác Cochrane thành lập năm 1993. Cốt lõi của y học dựa trên bằng chứng là phân loại bằng chứng theo chất lượng phương pháp học – từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (Randomised Controlled Trials) ở đỉnh xuống đến ý kiến chuyên gia ở đáy – và đưa ra khuyến nghị điều trị dựa trên chất lượng bằng chứng cộng với trọng lượng của bằng chứng đó, không phải trên uy tín hoặc truyền thống. Đây là chủ nghĩa khả sai được thể chế hóa: không lý thuyết y học nào là bất khả phủ nhận, mọi phác đồ điều trị đều có thể và phải được xem xét lại khi bằng chứng mới xuất hiện.

Ví dụ lịch sử của hậu quả khi y học vi phạm nguyên tắc này rất nhiều và nghiêm trọng. Trong nhiều thập kỷ, bác sĩ khuyên bệnh nhân viêm loét dạ dày nên ăn nhạt và tránh căng thẳng – dựa trên giả thuyết giáo điều rằng axit và stress là nguyên nhân. Năm 1983, Barry Marshall (1951) và Robin Warren (1937) đề xuất một vi khuẩn là nguyên nhân chính – bị cộng đồng y khoa bác bỏ gần như hoàn toàn trong nhiều năm vì quá mâu thuẫn với tiên đề giáo điều của lĩnh vực. Marshall cuối cùng phải uống vi khuẩn Helicobacter pylori để chứng minh nó gây viêm dạ dày cấp tính – một hành động biểu diễn tuyệt vọng chỉ cần thiết vì cộng đồng y khoa đã có nhu cầu đóng nhận thức cao đối với mô hình hiện tại. Họ được trao Giải Nobel Y sinh học năm 2005. Trường hợp này minh họa cụ thể điều mà phần II đã mô tả về mặt lý thuyết: khi tiên đề giáo điều ăn sâu đủ vào thực hành chuyên môn, ngay cả bằng chứng rõ ràng cũng không đủ để kích hoạt Hệ thống 2 và thay đổi mô hình – cần một loại sức ép bổ sung, đôi khi là sự kiện kịch tính hoặc thế hệ mới không có cùng hệ thống tiên đề cũ.

Ngược lại, trường hợp thalidomide là ví dụ về hậu quả của việc hành động trước khi bằng chứng đủ chất lượng. Thuốc an thần thalidomide được cấp phép ở nhiều quốc gia châu Âu từ năm 1957 mà không qua thử nghiệm lâm sàng đầy đủ về độ an toàn cho phụ nữ mang thai, dẫn đến hàng nghìn trẻ em sinh ra với dị tật chi nghiêm trọng. Điều đáng chú ý là Hoa Kỳ tránh được thảm họa này không phải vì có hệ thống kiểm tra tốt hơn về nguyên tắc, mà vì một quan chức y tế tên Frances Oldham Kelsey (1914 – 2015) tại Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã liên tục từ chối cấp phép với lý do bằng chứng về độ an toàn không đủ thuyết phục – dù bị áp lực thương mại và hành chính mạnh mẽ. Kelsey không cần nền tảng tuyệt đối để từ chối – bà chỉ cần tiêu chuẩn đủ cao về chất lượng bằng chứng trước khi hành động trong lĩnh vực có rủi ro cao. Đây chính là chủ nghĩa lý tính phê phán trong thực tiễn chuyên môn y tế: không phủ nhận tri thức hiện có, nhưng đòi hỏi tiêu chuẩn bằng chứng tương xứng với mức độ rủi ro của quyết định, và sẵn sàng chịu áp lực thay vì hạ thấp tiêu chuẩn đó.

Hệ thống tư pháp và triết học của chứng cứ

Nếu y học phải đối mặt với câu hỏi mức độ bằng chứng nào đủ để điều trị? thì hệ thống tư pháp phải đối mặt với câu hỏi tương tự nhưng có hệ quả pháp lý và đạo đức nặng nề hơn: mức độ bằng chứng nào đủ để kết tội một người và tước đoạt tự do hoặc tính mạng của họ? Câu hỏi này không thể được trả lời bằng chắc chắn tuyệt đối – không có cuộc điều tra nào có thể cung cấp điều đó – nhưng nó cũng không thể được trả lời bằng đơn thuần chủ quan. Hệ thống tư pháp phương Tây hiện đại đã phát triển một số thể chế tinh vi để vận hành giữa hai cực này.

Tiêu chuẩn nghi ngờ hợp lý (beyond reasonable doubt) trong luật hình sự là một ví dụ kinh điển về cách hệ thống tư pháp thể chế hóa chủ nghĩa khả sai mà không rơi vào chủ nghĩa tương đối. Tiêu chuẩn này không đòi hỏi chắc chắn tuyệt đối – điều đó là không thể – mà đòi hỏi mức độ chắc chắn đủ cao để loại bỏ mọi nghi ngờ mà một người lý tính có cơ sở sẽ nêu ra. Nó là một tiêu chuẩn thực dụng: không đặt nền tảng tuyệt đối, nhưng đặt ngưỡng đủ cao để biện minh cho hành động có hậu quả nghiêm trọng. Trong luật dân sự, tiêu chuẩn thấp hơn – cân bằng xác suất (balance of probabilities) – áp dụng cho các tranh chấp có hậu quả ít nghiêm trọng hơn. Sự phân chia này thể hiện một nguyên tắc thực dụng quan trọng: mức độ bằng chứng cần thiết để biện minh cho hành động tỷ lệ thuận với mức độ rủi ro của hành động đó đối với người bị ảnh hưởng – một nguyên tắc mà chủ nghĩa Bayes về mặt lý thuyết và y học dựa trên bằng chứng về mặt thực tiễn đều chia sẻ.

Tuy nhiên, lịch sử tư pháp cũng ghi đầy đủ những trường hợp trong đó tiên đề giáo điều ẩn trong nhận thức của điều tra viên, công tố viên hay hội đồng xét xử đã dẫn đến kết tội oan sai nghiêm trọng. Dự án Innocence (Innocence Project), thành lập năm 1992 bởi Barry Scheck (1949) và Peter Neufeld (1950) tại Hoa Kỳ, đã sử dụng xét nghiệm DNA để minh oan cho hàng trăm người đã bị kết tội oan. Phân tích của dự án về các nguyên nhân gốc rễ của kết tội oan cho thấy một danh sách các cơ chế nhận thức quen thuộc: nhận diện nhân chứng không đáng tin cậy do hiệu ứng tiêu điểm vũ khí (weapon focus effect) và áp lực không gian điều tra; lời khai giả mạo do áp lực thẩm vấn kéo dài; bằng chứng pháp y bị diễn giải vượt quá phạm vi có thể kết luận một cách khoa học; và quan trọng nhất – thiên kiến xác nhận của điều tra viên một khi đã có nghi can chính. Khi điều tra viên tin rằng mình đã tìm đúng người, não bộ họ bắt đầu tổ chức mọi bằng chứng xung quanh kết luận đó, loại bỏ hoặc giảm nhẹ những gì mâu thuẫn và nhấn mạnh những gì ủng hộ – một quá trình mà họ thường không có ý thức về nó. Đây là tiên đề giáo điều vô thức trong thực tiễn tư pháp, và hậu quả của nó là những năm tháng tù oan, đôi khi là cả cuộc đời.

Phản ứng thể chế của hệ thống tư pháp với nhận thức về các sai lầm này là một dạng đang – tiến – triển của chủ nghĩa lý tính phê phán: phát triển các quy tắc chứng cứ chặt chẽ hơn về nhận diện nhân chứng, tiêu chuẩn hóa các phương pháp thẩm vấn nhằm giảm thiểu áp lực không chính đáng, đòi hỏi chứng cứ pháp y phải được trình bày bởi nhân chứng chuyên gia tuân thủ tiêu chuẩn khoa học, và tạo ra các cơ chế xem xét lại bản án khi có bằng chứng mới. Đây không phải giải pháp hoàn hảo – và lịch sử tiếp tục ghi nhận những thất bại – nhưng hướng đi là rõ ràng: xây dựng các thể chế vận hành trong điều kiện bất định nhận thức bằng cách đặt tiêu chuẩn bằng chứng đủ cao, tạo cơ chế phản biện đủ mạnh, và duy trì khả năng xem xét lại thay vì coi kết luận đã đưa ra là không thể thay đổi.

Chính sách công và bất định khoa học, trường hợp biến đổi khí hậu

Không vấn đề chính sách nào trong thế kỷ XXI phơi bày căng thẳng giữa bất định khoa học và yêu cầu hành động chính trị rõ ràng hơn biến đổi khí hậu do con người gây ra. Đây là một trường hợp nghiên cứu phong phú về cách tam đề Münchhausen – đặc biệt là cái sừng tiên đề giáo điều và cơ chế bảo vệ niềm tin có động cơ – biểu hiện trong không gian công cộng với hệ quả toàn cầu.

Sự đồng thuận khoa học về biến đổi khí hậu nhân tạo là cực kỳ vững chắc theo mọi tiêu chuẩn đánh giá bằng chứng khoa học hợp lệ. Báo cáo tổng hợp của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (Intergovernmental Panel on Climate Change), đặc biệt các ấn phẩm từ năm 2014 đến nay, đại diện cho sự tổng hợp hàng chục nghìn công trình nghiên cứu đã qua phản biện đồng nghiệp. Nghiên cứu của Naomi Oreskes (1958) công bố năm 2004 và được nhân rộng bởi nhiều phương pháp khác nhau cho thấy mức độ đồng thuận trong cộng đồng khoa học khí hậu về nguyên nhân nhân tạo là trên 97% – mức không có trong nhiều lĩnh vực khoa học khác. Tuy nhiên, bất chấp sự đồng thuận khoa học này, tranh luận công cộng trong nhiều thập kỷ bị kéo vào bế tắc bởi một thiểu số tiếng nói bác bỏ sự đồng thuận đó.

Nhà lịch sử khoa học Naomi Oreskes và Erik Conway (1965) đã ghi lại chi tiết trong Thương nhân của sự nghi ngờ (Merchants of Doubt, 2010) cách một số tổ chức tài trợ bởi ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch đã cố tình sản xuất và khuếch đại bất định nhận thức trong không gian công cộng – không phải bằng bằng chứng khoa học có chất lượng mà bằng việc tạo ra ảo giác tranh luận ngang ngửa nơi không có. Chiến lược này khai thác có chủ ý cơ chế tâm lý mà phần II đã mô tả: nhu cầu đóng nhận thức và sự thiếu phân biệt của công chúng giữa bất định đích thực trong khoa học và bất định được sản xuất có chủ đích trong không gian truyền thông. Nó cũng khai thác lý luận có động cơ: những cá nhân có lợi ích kinh tế, hệ thống giá trị, hay bản sắc nhóm gắn với kết quả nhất định sẽ tìm kiếm và chú ý đến những tiếng nói khoa học thiểu số ủng hộ lập trường của mình một cách không tương xứng với trọng lượng bằng chứng của những tiếng nói đó.

Phản ứng chính sách đối với bất định khoa học trong bối cảnh này đã tạo ra một học thuyết quan trọng: nguyên tắc phòng ngừa (Precautionary Principle), được đưa vào nhiều công ước quốc tế và khung pháp lý môi trường. Phiên bản mạnh nhất của nguyên tắc này – được phát biểu trong Tuyên bố Wingspread năm 1998 – khẳng định: khi một hoạt động gây ra mối đe dọa với sức khỏe con người hay môi trường, cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa ngay cả khi chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học về tính nhân quả. Nguyên tắc này gây nhiều tranh cãi vì có thể bị diễn giải quá rộng và ngăn cản đổi mới; nhưng trong dạng được hiệu chỉnh cẩn thận hơn, nó thể hiện một nguyên tắc thực dụng hợp lý: khi hậu quả tiềm năng của sai lầm là không thể đảo ngược và ở quy mô đủ lớn, mức độ chắc chắn đòi hỏi trước khi hành động phải thấp hơn so với khi hậu quả sai lầm có thể khắc phục được. Đây là biểu hiện cụ thể của nguyên tắc Bayes trong chính sách: cân nhắc không chỉ xác suất của các kết quả mà cả trọng lượng của hậu quả, và điều chỉnh ngưỡng hành động theo đó.

Nghệ thuật tư duy và sống trong điều kiện bất định

Ba phần trước đã xây dựng bức tranh từ nhiều góc độ về một thực tại nhận thức không thể thay đổi: không có nền tảng tuyệt đối nào có thể biện minh hoàn toàn; não bộ thường phản ứng với điều này bằng các thỏa hiệp vô thức có thể gây hại; và các giải pháp triết học không giải quyết bất định mà thay đổi quan hệ với nó theo những cách vận hành hiệu quả hơn. Phần cuối này đặt ra câu hỏi không chỉ triết học mà là câu hỏi về cách sống: những ai đã hiểu rõ tất cả điều này – học cách gì để tư duy và hành động tốt hơn trong thực tế?

Đây không phải câu hỏi tâm linh, mặc dù nó có chiều kích hiện sinh. Đây là câu hỏi về kiến trúc nhận thức – về cách tổ chức quá trình hình thành niềm tin, cập nhật thông tin, ra quyết định và hành động sao cho tối đa hóa hiệu quả trong điều kiện bất định không thể loại bỏ. Kinh nghiệm của các nhà khoa học vĩ đại, nghệ sĩ sáng tạo, nhà lãnh đạo thể chế xuất sắc và các cộng đồng điều tra hiệu quả nhất trong lịch sử cung cấp một số bài học có thể khái quát hóa, không phải dưới dạng công thức mà dưới dạng thái độ và thực hành có thể học hỏi và nuôi dưỡng.

Bất định như điều kiện của tự do nhận thức và sáng tạo

Nghịch lý ít được nhận ra nhất trong toàn bộ cuộc thảo luận về tam đề Münchhausen là: nếu thực sự tồn tại một chân lý tuyệt đối không thể sai và con người có thể tiếp cận nó, điều đó không phải là giải phóng tri thức – đó là sự chấm dứt của tri thức như một hoạt động sống. Một hệ thống niềm tin hoàn chỉnh, bất biến và không thể bác bỏ không tạo ra nhà khoa học hay nhà tư tưởng: nó tạo ra các tín đồ thực thi. Điều làm cho khoa học, nghệ thuật và triết học là các hoạt động phong phú và có giá trị không phải là sự tiến đến gần chân lý cuối cùng – mà là việc không bao giờ hoàn toàn đến được đó, và vì vậy luôn còn có thứ để khám phá, đặt vấn đề và tạo ra.

Lịch sử khoa học cung cấp bằng chứng mạnh mẽ cho điều này. Sau khi Isaac Newton (1643 – 1727) công bố Nguyên lý toán học của triết học tự nhiên (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, 1687), nhiều người tin rằng cơ học Newton sẽ sớm mô tả toàn bộ vũ trụ. Nhà vật lý Lord Kelvin (1824 – 1907) nổi tiếng với phát biểu vào cuối thế kỷ XIX rằng vật lý học về cơ bản đã hoàn tất, chỉ còn lại việc điền số vào các chỗ trống. Thế rồi hai đám mây nhỏ mà ông đề cập – hiện tượng dị thường của ether và phân phối bức xạ hắc thể – hóa ra không phải đám mây nhỏ mà là cơn bão làm đổ toàn bộ tòa nhà và khai sinh cơ học lượng tử và thuyết tương đối. Nếu cộng đồng vật lý thực sự đã đóng băng tư duy của mình xung quanh giáo điều Newton là hoàn chỉnh, những dị thường này có thể bị đẩy ra rìa thay vì trở thành điểm xuất phát của cách mạng khoa học lớn nhất thế kỷ XX. Sự sẵn sàng để các dị thường thực sự là dị thường – không phải chỉ là chú thích cần giải thích trong khuôn khổ hiện tại – là điều kiện của cách mạng khoa học. Và điều kiện đó đòi hỏi không được quá bám vào bất kỳ tiên đề nào như bất khả xâm phạm.

Điều tương tự hiện diện rõ ràng trong sáng tạo nghệ thuật. Nhà văn Nga Fyodor Dostoevsky (1821 – 1881), trong các tiểu thuyết lớn từ Tội ác và hình phạt (Prestupleniye i nakazaniye, 1866) đến Anh em Karamazov (Bratya Karamazovy, 1880), không thể đạt được chiều sâu tâm lý và tư tưởng của mình nếu ông đến với nhân vật của mình từ một hệ thống đạo đức đóng đã có sẵn câu trả lời cho mọi câu hỏi. Sức mạnh của ông đến từ khả năng giữ cho các câu hỏi về Thượng Đế, tự do, đau khổ và ý nghĩa thực sự mở – thực sự chưa được giải quyết – ngay cả khi bản thân ông có các niềm tin tôn giáo mạnh. Nhà thơ người Anh John Keats (1795 – 1821), trong bức thư năm 1817, đặt tên cho khả năng này là khả năng tiêu cực (negative capability): khả năng ở trong sự không chắc chắn, bí ẩn, nghi ngờ mà không cần bực bội tìm kiếm sự kiện và lý trí. Keats áp dụng khái niệm này cho thơ ca nhưng nó mô tả chính xác thái độ nhận thức của những nhà khoa học, triết gia và nghệ sĩ vĩ đại nhất – những người đã học cách duy trì hiệu quả nhận thức trong điều kiện bất định kéo dài mà không cần cấp bách giải quyết bất định đó bằng một tiên đề giáo điều thuận tiện.

Khả năng tiêu cực không có nghĩa là thụ động hay thiếu cam kết. Nó có nghĩa là khả năng hành động dứt khoát với niềm tin tốt nhất hiện có trong khi vẫn giữ cho cấu trúc của niềm tin đó đủ mềm dẻo để cập nhật khi bằng chứng đòi hỏi. Đây là sự kết hợp đặc biệt không dễ dàng vì nó đòi hỏi đồng thời hai năng lực có vẻ mâu thuẫn: đủ cam kết để hành động hiệu quả và đủ không gắn kết để thay đổi khi cần. Những cá nhân và tổ chức đạt được sự cân bằng này – trong khoa học, trong chính trị, trong nghệ thuật hay trong kinh doanh – thường thể hiện hiệu suất nhận thức và sáng tạo vượt trội không phải mặc dù bất định mà nhờ vào khả năng vận hành hiệu quả trong điều kiện đó.

Hành động dứt khoát với niềm tin tạm thời, từ tê liệt đến phương pháp

Phê phán thực tế nhất và phổ biến nhất đối với nhận thức luận không có nền tảng là: nếu mọi niềm tin đều có thể sai và không có gì chắc chắn, làm thế nào để ra quyết định và hành động? Câu hỏi này nghe hợp lý nhưng ẩn chứa một tiền đề sai: rằng hành động quyết đoán đòi hỏi sự chắc chắn tuyệt đối như điều kiện tiên quyết. Quan sát thực tế của hành vi con người không ủng hộ tiền đề này.

Nhà thiên văn học Johannes Kepler (1571 – 1630) dành nhiều năm thử và bỏ đi vô số mô hình quỹ đạo hành tinh trước khi đến được ba định luật mang tên ông. Ông không biết rằng mình đúng – ông không thể biết điều đó trong thế kỷ XVII. Nhưng ông hành động theo niềm tin tốt nhất của mình, kiên nhẫn so sánh mô hình với quan sát của Tycho Brahe (1546 – 1601), và sẵn sàng bỏ cả mô hình mà ông đã tốn nhiều năm xây dựng khi con số không khớp đủ chính xác. Câu chuyện nổi tiếng là ông đã bỏ một mô hình gần đúng nhưng sai số 8 phút cung – một sai số nhỏ theo tiêu chuẩn thông thường – vì ông tin rằng quan sát của Brahe chính xác hơn thế. Chính quyết định đó dẫn đến định luật thứ nhất: quỹ đạo hành tinh là hình elip, không phải hình tròn. Đây là hành động dứt khoát với niềm tin tạm thời kết hợp với sẵn sàng cập nhật triệt để – không phải do hoài nghi tê liệt, mà do cam kết với tiêu chuẩn chính xác đủ cao.

Annie Duke (1965), cựu vô địch poker và là nhà tư vấn ra quyết định, đã phân tích trong Thinking in Bets (2018) cách những người chơi poker chuyên nghiệp giỏi nhất tư duy: họ không nghĩ về quyết định như đúng hay sai – họ nghĩ về quyết định như đặt cược dựa trên xác suất tốt nhất hiện có. Một quyết định có thể là tốt nhất có thể dựa trên thông tin hiện có và vẫn dẫn đến kết quả xấu do may rủi – và kết quả xấu không có nghĩa là quyết định là sai. Ngược lại, một quyết định có thể là xấu về mặt xác suất nhưng vẫn dẫn đến kết quả tốt do may mắn – và kết quả tốt không có nghĩa là quyết định là đúng. Sự phân tách giữa chất lượng của quá trình quyết định và kết quả của quyết định là đặc điểm của người ra quyết định tốt – và nó đòi hỏi khả năng đánh giá quyết định độc lập với kết quả, tức là theo tiêu chuẩn quy trình chứ không phải theo kết quả đầu ra. Đây là chủ nghĩa khả sai áp dụng vào ra quyết định thực tiễn: chấp nhận rằng bất kỳ quyết định nào cũng có thể dẫn đến kết quả không mong muốn do các yếu tố ngoài tầm kiểm soát, nhưng vẫn có tiêu chuẩn để đánh giá xem quy trình quyết định có hợp lý không dựa trên thông tin hiện có.

Trong bối cảnh quản lý tổ chức, nghiên cứu của Amy Edmondson (1959) tại Đại học Harvard về an toàn tâm lý (psychological safety) cung cấp bằng chứng thực nghiệm về điều kiện cần thiết cho tập thể vận hành tốt trong điều kiện bất định. Edmondson định nghĩa an toàn tâm lý là niềm tin rằng người ta sẽ không bị trừng phạt hay xấu hổ vì đặt câu hỏi, thừa nhận sai lầm, hay đề xuất ý tưởng. Nghiên cứu của bà trên các đơn vị bệnh viện và sau đó nhiều loại tổ chức khác nhau cho thấy nhất quán: các nhóm có an toàn tâm lý cao không chỉ có tinh thần làm việc tốt hơn mà có hiệu suất thực tế cao hơn – đặc biệt trong môi trường phức tạp và không chắc chắn. Điều thú vị hơn: các đơn vị bệnh viện có an toàn tâm lý cao báo cáo nhiều sai lầm hơn, không phải ít hơn – nhưng sai lầm của họ thường là loại nhỏ và có thể học hỏi được, vì chúng được phát hiện sớm và báo cáo ngay, thay vì bị che giấu cho đến khi trở thành vấn đề nghiêm trọng. Đây là phát hiện có tính quyết định: môi trường cho phép thừa nhận sai lầm sớm và cập nhật niềm tin nhanh chóng – tức là môi trường thực hành chủ nghĩa khả sai tập thể – thực hiện tốt hơn trong thực tế so với môi trường đòi hỏi sự chắc chắn giả tạo và trừng phạt việc thừa nhận không biết.

Neo ý nghĩa trong tiến trình, sống không cần nền tảng tuyệt đối

Câu hỏi sâu nhất và trong một nghĩa nào đó khó nhất mà tam đề Münchhausen đặt ra không phải là câu hỏi nhận thức luận thuần túy mà là câu hỏi hiện sinh: nếu không có chân lý tuyệt đối, không có nền tảng bất biến, không có điểm đến cuối cùng của tri thức, điều gì làm cho hành trình điều tra có ý nghĩa? Tại sao khoa học, tư duy và cuộc sống là đáng giá nếu không bao giờ đạt được chắc chắn tuyệt đối? Câu hỏi này chạm đến lo âu hiện sinh mà phần II đã mô tả – và vì vậy cần được giải quyết không chỉ bằng lập luận mà bằng sự tái khung (reframing) cách nhìn về ý nghĩa.

Nhà vật lý lý thuyết Richard Feynman (1918 – 1988) đã diễn đạt điều này với sự rõ ràng đặc trưng của ông trong một cuộc phỏng vấn năm 1981 với Christopher Sykes: Tôi sống với sự không chắc chắn và không biết thứ gì nhiều thứ. Và tôi cảm thấy ổn với điều đó. Không phải Feynman không biết rằng tri thức của mình là tạm thời và có thể sai – ông biết điều đó sâu sắc hơn hầu hết mọi người. Ông không cảm thấy ổn mặc dù biết điều đó mà vì biết điều đó: bởi vì hiểu rằng tri thức là tạm thời có nghĩa là luôn luôn còn có điều thú vị để khám phá, câu hỏi nào đó chưa được trả lời tốt nhất, bất ngờ nào đó đang chờ ở phía trước. Feynman mô tả điều ông yêu ở vật lý không phải là những gì đã được biết mà là những khoảng tối chưa được khám phá – những chỗ mà tri thức hiện tại ọp ẹp và run rẩy nhất. Đây là thái độ đối nghịch hoàn toàn với cần chắc chắn tuyệt đối như điều kiện của ý nghĩa.

Nhà triết học pragmatist John Dewey đã phát triển lý thuyết về kinh nghiệm như tiến trình (experience as growth) – trong đó ý nghĩa không phải trạng thái đạt được mà là phẩm chất của hành trình. Trong Kinh nghiệm và Giáo dục (Experience and Education, 1938), Dewey lập luận rằng giáo dục hiệu quả không phải là truyền đạt những kết luận đã xác lập mà là nuôi dưỡng khả năng học hỏi liên tục – năng lực cập nhật, điều chỉnh và phát triển. Ý nghĩa của học tập không nằm ở điểm đến mà ở chất lượng của quá trình điều tra bản thân. Tương tự, nhà triết học người Áo Viktor Frankl (1905 – 1997), trong Con người đi tìm ý nghĩa (Man’s Search for Meaning, 1946) – tác phẩm được viết dựa trên kinh nghiệm sống sót qua các trại tập trung của Đức Quốc xã – lập luận rằng ý nghĩa không phải là điều được tìm thấy mà là điều được tạo ra trong hành động có chủ đích, bất kể ngữ cảnh khách quan có tàn khốc đến đâu. Ông đã quan sát rằng những tù nhân sống sót không nhất thiết là những người khỏe mạnh nhất hay may mắn nhất, mà thường là những người duy trì được một lý do để tồn tại – một dự án, một người cần trở về, một câu hỏi chưa được trả lời. Ý nghĩa được neo trong tiến trình và trong quan hệ, không phải trong sự chắc chắn về kết quả.

Nhà vật lý Carlo Rovelli (1956), trong Bảy bài giảng vắn tắt về vật lý (Sette brevi lezioni di fisica, 2014) và sau đó trong Thực tại không là thứ chúng ta nghĩ (La Realtà non è come ci appare, 2014), đã viết với chất thơ hiếm có trong văn học khoa học về ý nghĩa của việc biết rằng tri thức luôn tạm thời: Bức tranh chúng ta có về thế giới sẽ tiếp tục thay đổi. Đây không phải là thất bại của khoa học; đây là thành công của nó. Thất bại sẽ là nếu bức tranh dừng lại. Câu này nắm bắt điều cốt yếu: trong khung tham chiếu của foundationalism, một bức tranh thay đổi là dấu hiệu rằng bức tranh trước là sai và do đó quá trình điều tra đã thất bại. Trong khung tham chiếu của chủ nghĩa khả sai và lý tính phê phán, một bức tranh thay đổi là dấu hiệu rằng hệ thống điều tra đang hoạt động như thiết kế – đang học hỏi từ sai lầm và tiến về phía mô tả tốt hơn. Sự thay đổi không chứng tỏ tri thức không có giá trị – nó chứng tỏ tri thức là sống, đang phát triển, và có khả năng tự sửa chữa. Và đó là điều có giá trị đích thực, không phụ thuộc vào bất kỳ chắc chắn tuyệt đối nào.

Tôi không biết liệu mình có đúng không. Nhưng tôi biết cách nhận ra mình sai. Đó là tất cả những gì lý tính có thể cho ta – và đó là đủ. Tinh thần của Karl Popper.

Từ góc độ thực hành nhận thức hàng ngày, điều này có hàm ý cụ thể: phát triển mối quan hệ với sự không biết (not – knowing) như nguồn tài nguyên chứ không phải như thất bại. Điều này đòi hỏi, ở cấp độ tâm lý, loại an toàn bên trong không phụ thuộc vào sự chắc chắn của các niềm tin cụ thể. Người phụ thuộc vào sự chắc chắn của niềm tin để cảm thấy ổn định sẽ trải qua mỗi lần cập nhật niềm tin như một mất mát và mỗi thách thức nhận thức như một mối đe dọa. Người đã học cách tìm ổn định trong tiến trình điều tra hơn là trong kết quả của điều tra sẽ trải qua cùng những sự kiện như cơ hội học hỏi. Sự khác biệt này không phải về bẩm sinh hay tính cách – nó là về kỹ năng nhận thức có thể rèn luyện, về môi trường học tập đã trải qua, và về các mô hình tư duy đã được củng cố hay giải thể qua thực hành.

Học cách đứng vững trên nền tảng luôn chuyển động

Tam đề Münchhausen không phải là thất bại của triết học – nó là một trong những khám phá quan trọng nhất mà triết học đã thực hiện về bản chất của chính lý trí. Nó cho thấy rằng không có điểm đứng tuyệt đối nào bên ngoài mọi hệ thống để từ đó phán xét tất cả các hệ thống; rằng mọi nỗ lực biện minh tri thức cuối cùng đều buộc phải dừng lại tại một điểm tùy tiện nào đó; và rằng tính tùy tiện đó không phải là khiếm khuyết của một vài nhà tư tưởng kém cỏi mà là đặc điểm cấu trúc của bất kỳ hệ thống lý trí nào đủ phức tạp. Từ Agrippa đến Descartes, từ Russell đến Gödel, từ Vòng tròn Vienna đến nhận thức luận đương đại – hành trình hai nghìn năm này không phải là tiến đến gần hơn nền tảng tuyệt đối mà là ngày càng hiểu rõ hơn tại sao nền tảng tuyệt đối là điều không thể và tại sao điều đó không phải là thảm họa.

Bài viết này đã theo dõi vấn đề qua năm tuyến phân tích bổ sung cho nhau. Về mặt lịch sử và logic, tam đề có nguồn gốc cổ đại và đã thách thức các dự án foundationalist vĩ đại nhất của truyền thống triết học phương Tây mà không có dự án nào vượt qua được theo nghĩa tuyệt đối – định lý bất toàn của Gödel là bằng chứng toán học cuối cùng và không thể bác bỏ về điều này. Về mặt tâm lý và thần kinh học, não bộ được kiến trúc không phải để chịu đựng bất định vô hạn mà để đóng mô hình sớm nhất có thể vì lý do tiến hóa – dẫn đến các cơ chế thỏa hiệp vô thức bao gồm thiên kiến xác nhận, lý luận có động cơ và bảo vệ niềm tin có gốc rễ trong lo âu hiện sinh. Về mặt triết học thực hành, chủ nghĩa lý tính phê phán, chủ nghĩa khả sai, nhận thức luận Bayes và sự kết hợp mạch lạc luận với thực dụng không giải quyết tam đề nhưng cung cấp những chiến lược vận hành hiệu quả trong điều kiện không có nền tảng tuyệt đối. Về mặt thể chế, y học dựa trên bằng chứng, tiêu chuẩn chứng cứ tư pháp và nguyên tắc phòng ngừa trong chính sách môi trường là những ví dụ cụ thể về cách xã hội hiện đại đã học cách ra quyết định quan trọng trong điều kiện bất định mà không rơi vào hoặc là giáo điều hoặc là tê liệt. Về mặt cá nhân và thực hành, bất định không phải là rào cản của ý nghĩa mà là điều kiện của tự do nhận thức, sáng tạo và tiến bộ thực sự.

Điều mà tất cả những phân tích này hội tụ về không phải là kết luận đơn giản hay công thức áp dụng được. Điều chúng hội tụ về là một thái độ nhận thức – phức tạp về mặt tâm lý, đòi hỏi về mặt thực hành, nhưng có thể mô tả được: hành động dứt khoát với niềm tin tốt nhất hiện có, duy trì cơ chế phát hiện và xử lý bằng chứng mâu thuẫn, không bao giờ biến bất kỳ tiên đề nào thành bất khả xâm phạm, và tìm thấy ý nghĩa trong chất lượng của tiến trình điều tra chứ không phải trong sự đảm bảo của kết quả. Thái độ này đối lập với cả hai cực nguy hiểm: tiên đề giáo điều cứng nhắc đóng không gian điều tra, và chủ nghĩa hoài nghi tê liệt tuyên bố rằng vì không có gì chắc chắn tuyệt đối nên mọi thứ đều như nhau. Giữa hai cực đó là không gian của tư duy phê phán trưởng thành – hẹp về mặt tâm lý, đòi hỏi về mặt nhận thức, nhưng là không gian duy nhất trong đó tri thức thực sự phát triển.

Cuối cùng, có lẽ điều quan trọng nhất mà tam đề Münchhausen dạy không phải là một kết luận triết học mà là một câu hỏi phải giữ cho luôn sống: điều này có thể sai không, và nếu có, tôi sẽ nhận ra bằng cách nào? Không phải vì câu hỏi đó sẽ luôn có câu trả lời thỏa mãn. Mà vì việc giữ cho câu hỏi đó luôn hiện diện là điều phân biệt giữa tư duy đang sống và tư duy đã đóng lại. Và giữa một hệ thống tri thức đang tiến về phía trước – dù không bao giờ đến được điểm cuối – và một hệ thống đã hóa thành bức tường.

Không có nền tảng tuyệt đối. Nhưng có những cách đứng tốt hơn hay kém hơn trên nền tảng đang chuyển động. Và đó là đủ để tiếp tục.