Đứa trẻ hoàn toàn không có quyền kiểm soát và người trưởng thành thì cố kiểm soát quá mức. Nhưng có một con đường thứ ba.

Mở đầu

Oliver Burkeman nói với tôi: Hãy đặt bản thân bạn… vào tâm trí của một đứa trẻ 3, 4 hoặc 5 tuổi. Mỗi ngày bạn thức dậy và bạn không có quyền quyết định gì cả. Ý tôi là, tất nhiên bạn có một chút tiếng nói, nhưng bạn hiểu ý tôi chứ? Nơi bạn sống, nơi bạn sẽ đến – bạn biết rằng mọi kế hoạch đều hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn. Điều đó, theo một nghĩa nào đó, là một sự thật rất sâu sắc về điều kiện con người, đúng không?

Trong buổi phỏng vấn Mini Philosophy tuần này, tôi đã trò chuyện với tác giả bán chạy và triết gia Oliver Burkeman về các cuốn sách của ông, tất cả đều theo cách nào đó khám phá tính hữu hạn và cái chết của con người. Trong 4000 tuần: Quản lý thời gian cho người phàm trần, (4000 weeks: Time management for mortals), Burkeman nêu ra một sự thật đơn giản nhưng đầy sức mạnh rằng chúng ta chỉ có một số ngày hữu hạn trên hành tinh này. Chúng ta không thể làm mọi thứ. Chúng ta phải chọn nơi và cách sử dụng thời gian của mình.

Trong cuộc trò chuyện, chúng tôi dừng lại để phóng to vào một vấn đề mà sự hữu hạn này đặt ra: Làm sao chúng ta có thể kết hợp ý niệm về cái chết và giới hạn với nhu cầu kiểm soát mọi thứ của con người? Chúng ta tưởng tượng mình là bất tử, nhưng thế giới lại thường xuyên nhắc nhở rằng ta không phải vậy. Mặc cho tất cả những bằng chứng hiển nhiên, nhiều người vẫn kiên trì dấn thân vào một dự án phù phiếm, vô vọng và không mang lại hạnh phúc: làm sao để mọi thứ diễn ra theo một cách nhất định. Lựa chọn vô tận. Truy cập không giới hạn. Tri thức. Kiểm soát.

Vậy nhu cầu ấy đến từ đâu và liệu có một cách tốt hơn dành cho chúng ta không?

Nhu cầu kiểm soát

Như Burkeman chỉ ra, trẻ em không có vấn đề gì khi bị yêu cầu làm điều gì đó. Tôi chắc chắn nhiều bậc cha mẹ hoặc giáo viên sẽ hét lên Bạn chưa từng gặp con tôi rồi! Tuy vậy, hầu hết trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ nhỏ, đều xem điều người lớn bảo mình làm và cung cấp cho mình là điều bình thường. Thức ăn trong tủ lạnh được lấp đầy một cách kỳ diệu, TV bật lên chỉ với một nút bấm, và Mẹ ơi, hôm nay mình đi đâu vậy?

Một dấu hiệu của sự trưởng thành là nhận lấy trách nhiệm. Và như tất cả các chú Ben trong đa vũ trụ đều sẽ nói với bạn, khi có sức mạnh thì cũng có trách nhiệm. Khi một người trưởng thành giành được quyền kiểm soát những điều trước đây người lớn khác từng làm cho họ, họ cảm thấy lo lắng và căng thẳng. Như các nhà hiện sinh như Søren Kierkegaard và Jean-Paul Sartre từng chỉ ra, kiểm soát mang theo buồn chán, lo âu, và tê liệt phân tích. Burkeman diễn đạt như sau:

Khi bạn lớn lên, bạn bắt đầu áp dụng sự kiểm soát, hoặc ít nhất là ảnh hưởng, hoặc cố gắng kiểm soát mọi thứ. Rồi người ta cảm thấy rất nhiều lo âu khi họ nhận ra giới hạn của sự kiểm soát đó. Mọi người rất ý thức về sự dễ tổn thương của mình, nhưng vẫn muốn kiểm soát. Có một sự lo lắng xuất phát từ việc nhận ra bạn mong manh và hữu hạn, nhưng vẫn tiếp tục cố gắng quản lý hoặc kiểm soát sự mong manh đó.

Như một con sói đói không bao giờ no, ta nuốt chửng càng lúc càng nhiều quyền kiểm soát và rên rỉ dưới sức nặng không thể tiêu hóa của sự bất toàn. Trên hành trình đó, ta quên mất niềm hạnh phúc giản dị và bình yên khi không phải kiểm soát. Ta quên rằng giới hạn cũng mang đến sự an yên.

Một cuộc đời có giới hạn

Vậy lời giải cho điều này là gì? Dĩ nhiên, ta không thể trở thành trẻ con lần nữa. Hóa đơn phải được thanh toán, cơn đau răng phải được chữa trị, và tủ lạnh sẽ không tự lấp đầy. Ta không thể nằm dài trên ghế sofa và gọi Mẹ ơi mang cho con đồ ăn vặt. Và cũng không nên sống một cuộc đời không đạo đức hay không trách nhiệm. Hành động của ta có ý nghĩa. Ta có thể kiểm soát và thay đổi mọi thứ.

Burkeman đưa ra hai điểm chính. Thứ nhất là giành lại ý nghĩa thực sự của từ ý nghĩa. Qua hàng ngàn năm, một cuộc đời có ý nghĩa thường được định nghĩa theo mối quan hệ với Thượng đế hoặc một lý tưởng tôn giáo nào đó. Trong thời đại thế tục hiện đại, nó lại thường được định nghĩa như là thay đổi thế giới bằng một cuộc cải cách vĩ đại kiểu tôi sẽ được dựng tượng. Nhưng như Burkeman nói với tôi:

Tất cả những định nghĩa ngầm về ý nghĩa này đang bị lén lút áp đặt – khiến cho việc nấu bữa tối cho con trai bạn hoặc tình nguyện tại một tổ chức địa phương không thể là việc có ý nghĩa chỉ vì bạn chỉ giúp đỡ một vài người, và trong một thiên niên kỷ nữa, chẳng ai nhớ đến họ từng tồn tại. Với tôi, đó là một định nghĩa kỳ lạ và không hữu ích về ý nghĩa. Vậy tại sao nó không thể có ý nghĩa? Tại sao một điều gì đó lại không thể có ý nghĩa chỉ vì nó không trở thành một phần cố định vĩnh viễn trong không–thời gian hoặc gì đó?

Vị thiền sư khiêu vũ

Điểm thứ hai Burkeman đưa ra là về cách ta có thể tìm thấy sự cân bằng giữa việc lo lắng kiểm soát mọi thứ và một sự buông xuôi tuyệt vọng, vô vọng kiểu Chuyện gì đến sẽ đến với mọi thứ.

Có một con đường thứ ba, và Burkeman đưa ra một ví dụ.

Hãy tưởng tượng có ba người đang nhảy múa tại một đám cưới. Đầu tiên là một đứa trẻ. Đứa trẻ xoay vòng, cười khúc khích và nhảy lên đầy vui sướng, với niềm vui vô tư của một người chưa từng biết đến xấu hổ. Khiêu vũ thật vui, thế nên chúng nhảy. Thứ hai là một phù rể tầm 30 tuổi, nhún nhảy vụng về trên sàn nhảy, cố gắng trông thật ngầu. Bước nhỏ sang trái. Bước nhỏ sang phải. An toàn và không gây khó chịu. Thứ ba là một vị thiền sư khiêu vũ. Người này nhảy múa với sự tự do hạnh phúc như đứa trẻ, nhưng không phải vì sự non nớt; mà là từ một nhận thức trưởng thành và trí tuệ rằng họ không thể thay đổi cách người khác nhìn mình. Vị thiền sư biết hai điều: Tôi thích khiêu vũ và Tôi không thể khiến người khác thích hay ghét mình. Và vì thế, họ nhảy.

Với Burkeman, đây chính là ý nghĩa của một cuộc đời hạnh phúc. Đó là cuộc đời sống trong không gian vui vẻ giữa học cách kiểm soát và buông xuôi. Đó là cuộc sống nhận thức được giới hạn và sống hòa hợp với chúng. Đó là nhảy múa trong khuôn khổ của chiếc hộp cát để xây thành và dựng phố. Hạnh phúc là một vị thiền sư đang khiêu vũ trong đám cưới.