Suy nghĩ logic để trở thành người tốt

Trong những tòa nhà cổ kính và khép kín, giới học thuật đang ở giữa một cuộc chiến. Luôn có một dạng chiến tranh nào đó diễn ra trong các trường đại học. Vào thời Trung Cổ ở châu Âu, đó là cuộc chiến giữa chính thống và dị giáo. Vào thời Khai Sáng, đó là cuộc chiến giữa những nhà duy lý và những nhà kinh nghiệm. Nhưng ngày nay, một trong những chiến tuyến sắc nét nhất là giữa những người theo chủ nghĩa khoa học và phần còn lại.

Chủ nghĩa khoa học là gì?

Hành động theo chủ nghĩa khoa học khác với việc chỉ đơn thuần là một nhà khoa học. Một nhà khoa học chỉ là người làm khoa học, nhưng hành động theo chủ nghĩa khoa học có nghĩa là tin rằng khoa học là cách duy nhất để nhận thức thế giới. Ở mức cực đoan, chủ nghĩa khoa học tin rằng khoa học là cách duy nhất để sống.

Vì vậy, phát súng mở màn cho cuộc chiến hiện tại chính là câu hỏi: Còn điều gì để các ngành khoa học xã hội có thể thực sự nói với chúng ta về thế giới? Ngày nay, khoa học đã đẩy lùi màn sương tri thức xa hơn bao giờ hết. Chúng ta biết về các lực cơ bản và thế giới lượng tử. Chúng ta biết về chất dẫn truyền thần kinh và biểu sinh học. Chúng ta đang tiến gần hơn đến một lý thuyết vạn vật. Vậy các triết gia, nhà xã hội học, nhà phân tâm học và những người tốt nghiệp ngành nghệ thuật nên làm gì?

Mặc dù khoa học chắc chắn đã tiến xa hơn, nhưng những cuộc tranh luận này thực ra đã có từ lâu hơn chúng ta tưởng. Cuộc chiến giữa những người theo chủ nghĩa khoa học và phần còn lại đã tồn tại từ thời cổ đại. Để tìm hiểu thêm, tôi đã nói chuyện với triết gia và nhà sinh học Massimo Pigliucci, tác giả của cuốn Beyond stoicism: A guide to the good life with stoics, skeptics, epicureans, and other ancient philosophers. Là một học giả đứng giữa hai phe, ông ấy có cái nhìn sâu sắc để làm sáng tỏ vấn đề này.

Khoa học là tốt nhất

Có hai câu hỏi chúng ta cần giải quyết. Thứ nhất, liệu khoa học có phải là cách tốt nhất, hoặc thậm chí là cách duy nhất, để nhận thức thế giới? Và thứ hai, còn điều gì để những người không phải nhà khoa học có thể làm? Đây là những gì Pigliucci đã nói về câu hỏi đầu tiên:

Vậy nên, nếu chúng ta đang nói về việc hiểu biết thế giới như nó vốn có, thì đúng vậy, khoa học là cách duy nhất để biết. Không có cách nào khác cả. Hoặc ít nhất, đó là cách tốt nhất mà chúng ta từng phát minh ra. Bạn biết đấy, còn có những lựa chọn nào khác?

Trực giác ư? Thực ra, trực giác chỉ là quá trình xử lý thông tin vô thức của bộ não bạn. Đôi khi nó đúng, đôi khi không. Làm thế nào để tôi biết nó đúng? Tôi kiểm tra nó. Nhưng ngay khi bạn chuyển từ trực giác đơn thuần sang Để tôi kiểm tra xem, bạn đang làm khoa học rồi.

Triết học? Triết học không phải là ngành khám phá thế giới; nó tập trung vào việc hiểu bức tranh lớn. Nó giải quyết các câu hỏi về ý nghĩa, nhưng không nhằm mục đích khám phá những điều mới về thế giới.

Tôn giáo? Chúc may mắn với điều đó. Bạn biết đấy, ngay khi một hệ thống niềm tin tôn giáo có thể đưa ra điều gì đó tương đương với vật lý cơ bản hoặc sinh học tiến hóa, thì tôi sẽ chú ý. Nhưng họ còn lâu mới đạt được điều đó.

Huyền bí học? Cũng cùng một vấn đề. Nó chỉ toàn những khái niệm mơ hồ không thực sự hữu ích.

Vậy nên, theo nghĩa đó, đúng, tôi nghĩ rằng khoa học thực sự là cách duy nhất hoặc ít nhất là cách tốt nhất để hiểu thế giới. Nhưng hiểu thế giới không phải là điều duy nhất quan trọng.

Giá trị được hướng dẫn bởi kinh nghiệm

Có một vấn đề trong triết học không bao giờ thực sự biến mất, gọi là ngụy biện tự nhiên. Vấn đề ở đây là cho dù chúng ta có trình bày bao nhiêu sự thật về thế giới, chúng ta vẫn không thể suy ra một mệnh đề đạo đức. Nếu bạn nói, Điều này gây đau đớn, thì bạn vẫn cần giải thích tại sao gây đau đớn lại là điều xấu.

Đối với Pigliucci, đây là nơi triết học đóng vai trò quan trọng.

Có một mô hình đạo đức gọi là đạo đức tự nhiên trong thời hiện đại, vốn phổ biến ở Hy Lạp và La Mã cổ đại. Tất cả các trường phái đạo đức đức hạnh – Chủ nghĩa Khắc kỷ, Hoài nghi, Chủ Nghĩa Aristote, Chủ Nghĩa Plato – đều tuân theo mô hình này. Và mô hình này, theo nghĩa rộng, chỉ đơn giản là nghiên cứu cách sống một cuộc đời tốt đẹp.

Tôi sẽ đưa ra một ví dụ. Khoa học cho bạn biết rằng tra tấn không dẫn đến sự phát triển của con người. Con người không thích bị tra tấn, không chỉ ở khía cạnh thể chất rõ ràng mà còn ở khía cạnh tâm lý sâu rộng hơn, vì họ có thể phát triển các triệu chứng rối loạn căng thẳng sau chấn thương. Và như vậy, toàn bộ cách hành động của bạn sẽ bị phá hủy. Tất nhiên, bạn không cần khoa học để nói với bạn điều này. Bạn chỉ cần là một người quan sát hợp lý về bản chất con người.

Làm thế nào để hành động đúng?

Khoa học là công cụ tốt nhất mà chúng ta có để hiểu thế giới, và chúng ta cần hiểu thế giới để hành động có đạo đức – ít nhất là theo quan điểm đạo đức tự nhiên của Hy Lạp cổ đại. Nhưng còn một lý do khác khiến khoa học và logic khiến chúng ta trở thành những người tốt hơn – và điều đó liên quan đến việc ra quyết định.

Vào thế kỷ XIX, một nhà toán học tên là Clifford đã viết một bài báo nổi tiếng có tên Đạo Đức Của Niềm Tin, trong đó ông lập luận rằng tin vào điều gì đó mà không có lý do chính đáng luôn là phi đạo đức, điều này nghe có vẻ kỳ lạ đối với nhiều người.

Cicero đã nói điều tương tự. Ông ấy nói rằng bạn không bao giờ nên tin vào điều gì đó nếu bạn không có đủ cơ sở nhận thức hợp lý. Các nhà Khắc Kỷ lập luận rằng nếu bạn muốn sống một cuộc đời tốt đẹp, bạn cần hiểu thế giới xung quanh mình càng nhiều càng tốt. Vì nếu bạn không hiểu nó, hoặc nếu bạn hiểu sai, thì bạn sẽ đưa ra những quyết định tồi tệ, một số trong đó có thể gây tử vong.

Vậy nên, bạn phải thực hành khoa học – không phải với tư cách một nhà khoa học chuyên nghiệp – mà là có một hiểu biết tối thiểu về cách thế giới vận hành. Cuối cùng, bạn cũng phải biết sử dụng logic và lý trí một cách đúng đắn để rút ra kết luận hợp lý từ thông tin mà bạn có. Cả người Khắc Kỷ và những nhà hoài nghi học thuật đều có chung mục tiêu: sống một cuộc đời đáng sống – một cuộc đời tốt đẹp và hạnh phúc. Và cách để đạt được điều đó là hiểu thế giới và suy nghĩ cẩn thận về nó.