Vì sao người xưa không bao giờ viết văn chỉ để… làm văn?

Bài viết này tiếp cận hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân từ góc độ học thuật, nhằm xác lập một hệ quy chiếu đồng đại đủ công bằng để người đọc hôm nay có thể hiểu người xưa theo cách của chính họ.

Mở đầu

Đặt một tác phẩm văn học trung đại trước mắt người đọc hôm nay, phản ứng phổ biến nhất là cảm giác nặng nề. Những câu chuyện về triều đại sụp đổ, những bài học đạo lý được neo chặt ngay từ dòng đầu tiên, những nhân vật không bao giờ chỉ là con người mà luôn là hiện thân của một mệnh đề tư tưởng nào đó – tất cả tạo ra khoảng cách không nhỏ với thị hiếu thẩm mỹ đương đại, vốn quen với những tác phẩm đặt nghệ thuật thuần túy lên trên mọi mục đích khác. Từ khoảng cách ấy nảy sinh một câu hỏi đáng suy nghĩ: phải chăng người xưa không biết cách kể chuyện? Hay có một hệ quy tắc hoàn toàn khác đang chi phối toàn bộ nền văn học mà chúng ta chưa thực sự thấu hiểu?

Câu trả lời nằm ở một khái niệm nền tảng của nghiên cứu văn học trung đại: hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân. Đây không phải là điểm yếu trong kỹ thuật sáng tác của người xưa, mà là hệ quả tất yếu của một tư duy toàn diện, một hệ thống tri thức chưa phân rã thành các chuyên ngành biệt lập như ngày nay. Hiểu được quy luật này là chìa khóa để giải mã không chỉ văn học trung đại Việt Nam, mà còn toàn bộ di sản tinh thần của nền văn minh Đông Á cổ điển. Bài viết này tiếp cận hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân từ góc độ học thuật, nhằm xác lập một hệ quy chiếu đồng đại đủ công bằng để người đọc hôm nay có thể hiểu người xưa theo cách của chính họ.

Văn – Sử – Triết bất phân là gì?

Trước khi đi sâu vào ngọn nguồn và biểu hiện của hiện tượng này, cần xác lập một định nghĩa rõ ràng. Văn – Sử – Triết bất phân không đơn giản là một tác phẩm vừa có yếu tố văn học vừa nhắc đến lịch sử. Đây là một đặc tính cấu trúc sâu xa hơn, phản ánh cách người xưa quan niệm về bản chất của tri thức và mục đích của ngôn từ.

Ba trụ cột hòa quyện trong thực thể tác phẩm

Trong học thuật trung đại, khái niệm Văn – Sử – Triết bất phân mô tả một hiện tượng mà ở đó vẻ đẹp của ngôn từ nghệ thuật (Văn), bối cảnh chân thực của thời đại (Sử), và chiều sâu tư tưởng nhân sinh (Triết) không tồn tại như ba lĩnh vực riêng biệt mà hòa quyện chặt chẽ trong cùng một thực thể tác phẩm. Đây là đặc điểm bao trùm của toàn bộ văn học thời kỳ trung đại, từ Trung Hoa sang các nước chịu ảnh hưởng của văn minh Hán, trong đó có Việt Nam. Sự hòa quyện này không phải là ngẫu nhiên mà là nguyên tắc thẩm mỹ cốt lõi chi phối quá trình sáng tác từ lúc khởi bút cho đến khi hoàn thành tác phẩm.

Về phương diện Văn, đây là chiều kích nghệ thuật ngôn từ – những kỹ thuật dụng chữ, xây dựng hình tượng, tạo nhịp điệu và cấu trúc thẩm mỹ cho văn bản. Về phương diện Sử, đây không chỉ là những sự kiện lịch sử đơn thuần mà còn là tinh thần ghi chép thực tại, tinh thần chứng nhân của người cầm bút trước thời đại mình đang sống. Về phương diện Triết, đây là chiều sâu của tư tưởng – những mệnh đề triết học, quan niệm nhân sinh, đạo đức và thế giới quan được người viết gửi gắm vào tác phẩm. Ba chiều kích này không thể tách rời nhau: thiếu Sử thì Văn trở nên xa rời thực tại, thiếu Triết thì Văn mất đi chiều sâu tư tưởng, thiếu Văn thì Sử và Triết sẽ không tìm được hình thức lưu truyền bền vững qua thời gian.

Một điểm quan trọng cần nhận thức rõ là sự hòa quyện này không hề đồng đều nhau trong mọi tác phẩm. Ở một số văn bản, Sử chiếm ưu thế và Văn đóng vai trò áo khoác nghệ thuật; ở một số tác phẩm khác, Triết là trục chính và toàn bộ cốt truyện chỉ là chuỗi chứng minh cho một mệnh đề tư tưởng; ở những đỉnh cao nhất của nền văn học, cả ba chiều kích đạt đến sự cân bằng hoàn mỹ – đó là khi tác phẩm thực sự trở thành kiệt tác. Hiểu được tỷ lệ hòa trộn đặc thù của từng tác phẩm là yêu cầu tiên quyết để đọc văn học trung đại một cách chính xác và thấu đáo.

Khái niệm văn trong tư duy người xưa

Để hiểu tại sao Văn – Sử – Triết lại bất phân, cần truy nguyên về một điểm khởi phát cơ bản: trong thế giới quan của người trung đại, khái niệm văn mang một ngoại diên rộng lớn hơn nhiều so với nghĩa hẹp mà người hiện đại vẫn sử dụng. Văn không chỉ là thơ, truyện hay ký – tức là những thể loại thuần văn học theo quan niệm hiện đại. Văn trong tiếng Hán và trong tư duy Nho học bao hàm toàn bộ nền văn hóa, học thuật và tư tưởng của một nền văn minh. Khi người ta nói văn hiến, văn hóa, văn minh, tất cả đều chứa đựng cái gốc văn này – một khái niệm bách khoa, không phân biệt địa hạt chuyên môn.

Chính vì vậy, khi một học giả trung đại cầm bút viết, ranh giới giữa viết lịch sử, viết triết học và viết văn chương trong mắt họ không hề rõ ràng như người hôm nay vẫn nghĩ. Người viết Đại Việt sử ký toàn thư (Lê Văn Hưu, ?–1322, và Ngô Sĩ Liên, ?–?) là người đang thực hiện sứ mệnh văn – tức là ghi chép, lưu truyền và giải thích thực tại lịch sử của dân tộc. Người viết Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ, thế kỷ XVI) cũng đang thực hiện sứ mệnh văn – tức là phản ánh thực tại xã hội và gửi gắm những bài học đạo đức qua lớp vỏ hư cấu. Cả hai đều thuộc một phạm trù rộng lớn là người làm văn, dù địa hạt của họ hôm nay được phân loại thành lịch sử học và văn học.

Điều này cũng giải thích tại sao nhiều tác giả trung đại không hề phân biệt khi nào mình đang viết văn và khi nào mình đang chép sử hay luận triết. Lê Quý Đôn (1726–1784) – nhà bác học kiệt xuất nhất của văn học trung đại Việt Nam – để lại một sự nghiệp trải rộng từ bách khoa toàn thư (Vân đài loại ngữ), sử học (Đại Việt thông sử), địa lý (Phủ biên tạp lục) đến văn học (Quần thư khảo biện). Trong tư duy của ông, tất cả những tác phẩm này đều là văn theo nghĩa rộng nhất, đều là biểu hiện của trí tuệ và trách nhiệm của người kẻ sĩ trước đất nước và dân tộc.

Quy luật tương hỗ và thế chân vạc

Nếu sự hòa quyện Văn – Sử – Triết có thể được hình dung qua một hình ảnh, thì thế chân vạc là hình ảnh chính xác nhất. Một chiếc vạc đứng vững nhờ ba chân đỡ nhau: bỏ đi bất kỳ chân nào, cả cấu trúc sẽ sụp đổ. Tương tự, một tác phẩm được coi là mẫu mực trong văn học trung đại khi nó thỏa mãn đồng thời cả ba yêu cầu: đẹp về mặt ngôn từ nghệ thuật, chân thực về mặt phản ánh thực tại lịch sử và sâu sắc về mặt tư tưởng triết học. Thiếu một trong ba yêu cầu này, tác phẩm sẽ bị đánh giá là thiếu hoàn chỉnh.

Quy luật tương hỗ của thế chân vạc còn vận hành theo chiều ngược lại. Trong Văn có Sử: mọi tác phẩm nghệ thuật, dù hư cấu đến đâu, đều phải bén rễ vào thực tại lịch sử của thời đại nó được sinh ra. Trong Văn có Triết: mọi câu chuyện, dù nhỏ bé hay phức tạp, đều phải chuyên chở một thông điệp tư tưởng nào đó. Ngược lại, Sử mượn lớp áo mỹ cảm của Văn để trở nên hấp dẫn hơn với người đọc; Triết mượn ngôn ngữ hình tượng của Văn để trở nên dễ lưu truyền hơn qua thời gian. Đây là mối quan hệ tương sinh, không phải quan hệ phụ thuộc theo một chiều.

Quy luật này tạo ra một tiêu chuẩn thẩm mỹ rất khác với tiêu chuẩn hiện đại. Trong phê bình văn học đương đại, người ta thường coi tính nghệ thuật là tiêu chí tối thượng và tách bạch nó khỏi giá trị tư tưởng hay giá trị lịch sử. Một tác phẩm có thể được đánh giá cao về mặt nghệ thuật dù nội dung triết học của nó nghèo nàn, hoặc ngược lại, một tác phẩm giàu tư tưởng có thể bị chê là khô khan về mặt ngôn từ. Cách phân tách này hoàn toàn xa lạ với người xưa. Trong văn học trung đại, nghệ thuật ngôn từ và chiều sâu tư tưởng là hai mặt của cùng một đồng xu – tách chúng ra là phá vỡ bản chất của tác phẩm.

Ngọn nguồn của sự hòa quyện – Vì sao trí tuệ người xưa không có vách ngăn?

Hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên hay một quy ước văn học đơn thuần. Nó bắt nguồn từ những điều kiện lịch sử, xã hội và tư tưởng rất cụ thể, tạo thành một hệ sinh thái tri thức không thể không sinh ra hiện tượng này.

Tri thức chưa phân rã, thời đại bách khoa thư sống

Trong bức tranh tri thức nhân loại, quá trình phân rã thành các chuyên ngành hẹp là hiện tượng tương đối muộn. Ở phương Tây, sự phân hóa khoa học thành các chuyên ngành độc lập chỉ bắt đầu rõ nét từ thế kỷ XVII với cuộc cách mạng khoa học, và trở thành phổ biến từ thế kỷ XIX trở đi. Ở phương Đông, quá trình này diễn ra còn chậm hơn. Trong toàn bộ thời kỳ trung đại – từ khoảng thế kỷ X đến thế kỷ XIX tại Việt Nam – tri thức vẫn được quan niệm như một chỉnh thể thống nhất, và người có học vấn uyên thâm là người nắm bắt được toàn bộ chỉnh thể đó, chứ không phải người chuyên sâu vào một mảnh nhỏ của nó.

Hệ quả trực tiếp của tình trạng tri thức chưa phân rã này là khái niệm tác giả trong văn học trung đại không tương đương với khái niệm nhà văn theo nghĩa hiện đại. Người cầm bút trong thời đại ấy là học giả, quan lại, triết gia và nhà ghi chép lịch sử cùng một lúc. Khi Nguyễn Trãi (1380–1442) viết Bình Ngô đại cáo, ông không nghĩ mình đang viết một bài văn theo nghĩa hiện đại – ông đang viết một tuyên ngôn chính trị, một trang sử và một áng văn chương cùng một thời điểm. Khi Lê Hữu Trác (1720–1791) viết Thượng kinh ký sự, ông vừa là một nhà y học (tác giả bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh), vừa là nhà quan sát xã hội, vừa là một nghệ sĩ ngôn từ tài năng. Các phẩm chất này không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau trong nhân cách người cầm bút.

Một điểm đáng chú ý là hệ thống giáo dục khoa cử, vốn là con đường duy nhất dẫn đến quyền lực và địa vị xã hội trong thời trung đại, đã được thiết kế để tạo ra những học giả bách khoa như vậy. Chương trình học không phân tách văn học khỏi lịch sử hay triết học – người học phải thông thạo Tứ thư, Ngũ kinh (triết học và đạo đức), am hiểu sử ký và biên niên (lịch sử), đồng thời phải thành thạo các thể loại văn chương như thơ, phú, chiếu, biểu (nghệ thuật ngôn từ). Hệ thống này không chỉ đào tạo trí thức mà còn kiến tạo một kiểu tư duy thống nhất, trong đó ba lĩnh vực Văn – Sử – Triết không bao giờ được nhìn nhận như những thứ tách biệt.

Sứ mệnh văn dĩ tải đạo và kiểu tác giả đa năng

Nếu nền tảng tri thức bách khoa là điều kiện cần, thì tuyên ngôn nghệ thuật văn dĩ tải đạo (văn chương là phương tiện chuyên chở đạo lý) là điều kiện đủ để hiểu tại sao người xưa không bao giờ viết văn chỉ để làm văn. Khái niệm văn dĩ tải đạo xuất phát từ Hàn Dũ (768–824) – một trong những nhà văn và tư tưởng lớn nhất của Đường triều Trung Hoa – và sau đó được Tống Nho (đặc biệt là Chu Đôn Di, 1017–1073) hệ thống hóa thành một nguyên tắc thẩm mỹ có tính chuẩn mực. Nguyên tắc này được tiếp nhận và vận dụng rộng rãi trong toàn bộ văn học Hán văn và Nôm văn ở Việt Nam.

Cốt lõi của tuyên ngôn này nằm ở mối quan hệ giữa hình thức và nội dung trong tác phẩm văn chương. Vẻ đẹp ngôn từ – tức là phần thuộc về Văn theo nghĩa hẹp – không có giá trị tự thân. Nó chỉ có ý nghĩa khi và chỉ khi nó phục vụ cho đạo – tức là những bài học luân lý, nhân sinh quan và triết học mà tác phẩm muốn truyền đạt. Một bài thơ dù hay đến đâu cũng không được công nhận là hoàn chỉnh nếu nó chỉ dừng lại ở vẻ đẹp ngôn từ mà không chứa đựng chiều sâu tư tưởng. Đây là lý do tại sao nhiều nhà thơ lớn trong văn học trung đại Việt Nam như Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) hay Nguyễn Du (1765–1820) đều là những triết gia không kém gì nhà thơ – bởi vì đối với họ, làm thơ mà không suy nghiệm về cuộc đời là một sự lãng phí tài năng.

Ở cấp độ tác giả cụ thể, biểu hiện rõ nhất của sứ mệnh văn dĩ tải đạo là kiểu tác giả đa năng mà nghiên cứu văn học trung đại thường gọi là người thông thạo Nho – Y – Lý – Số. Đây là bốn lĩnh vực tri thức cơ bản trong tư duy Đông Á cổ điển: Nho học (đạo đức và chính trị), Y học (y thuật và dưỡng sinh), Lý học (thiên văn và địa lý), Số học (toán học và dự đoán). Người cầm bút lý tưởng phải thông thạo cả bốn lĩnh vực này, và sự uyên bác đó tự nhiên tràn vào tác phẩm, tạo nên chiều sâu đa diện mà người đọc hiện đại đôi khi cảm thấy khó tiếp cận.

Nho học và cấu trúc tư duy thống nhất

Có một nền tảng triết học sâu xa hơn làm cho hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân trở nên khả dĩ: tư tưởng Nho học với quan niệm về sự thống nhất của thiên – địa – nhân. Trong triết học Nho giáo, thực tại không phải là tập hợp của những mảnh rời rạc mà là một chỉnh thể hữu cơ, trong đó trời, đất và người tuân theo cùng một quy luật vũ trụ. Nhiệm vụ của người quân tử – nhà Nho lý tưởng – là nhận thức được sự thống nhất đó và hành động phù hợp với nó. Trong bối cảnh này, việc tách bạch kiến thức về lịch sử, kiến thức về đạo đức và kỹ năng diễn đạt ngôn từ là điều vô nghĩa, bởi vì tất cả đều là những biểu hiện khác nhau của cùng một chỉnh thể tri thức.

Cụ thể hơn, trong Nho học, lịch sử không chỉ là ghi chép về những gì đã xảy ra mà còn là bằng chứng sống về sự vận hành của đạo – những nguyên lý đạo đức và triết học được minh chứng qua diễn biến của các triều đại và số phận của các nhân vật. Người học lịch sử không học để biết sự kiện mà học để rút ra bài học về đạo làm người và đạo trị quốc. Sử học do đó không thể tách khỏi triết học, và cả hai cùng cần đến văn chương như phương tiện lưu truyền. Đây là nền tảng triết học của hiện tượng mà các nhà nghiên cứu sau này gọi là Văn – Sử – Triết bất phân.

Trong bối cảnh Việt Nam cụ thể, hiện tượng này còn được tăng cường bởi thực tế là trong nhiều thế kỷ, chữ Hán là phương tiện biểu đạt duy nhất của tầng lớp trí thức. Toàn bộ kho tàng văn học Hán văn của Trung Hoa – từ Kinh Thi, Sử ký, Luận ngữ đến thơ Đường, văn Tống – đều là di sản chung mà mọi học giả Việt Nam đều phải thấm nhuần. Điều này có nghĩa là ngay cả khi người viết dùng chữ Nôm để sáng tác những tác phẩm mang đậm màu sắc Việt, tư duy Văn – Sử – Triết bất phân vẫn là nền tảng không thể thay thế, bởi vì đó là cách duy nhất mà người trí thức của thời đại ấy được đào tạo để nhìn thế giới.

Dấu ấn nghệ thuật – Nhận diện thế chân vạc trong sáng tác trung đại

Hiểu định nghĩa và ngọn nguồn của hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân là bước khởi đầu. Quan trọng hơn là nhận diện được những biểu hiện nghệ thuật cụ thể của nó trên trang giấy – những dấu ấn đặc thù mà bất kỳ người đọc nào khi tiếp cận văn học trung đại cũng có thể nhận ra nếu được trang bị đúng công cụ phân tích.

Tính tiên nghiệm – lời đi trước, cốt truyện bước theo sau

Đặc điểm dễ nhận ra nhất trong văn học trung đại là tính tiên nghiệm của thông điệp tư tưởng: tác giả không để nhân vật và cốt truyện tự dẫn dắt đến kết luận, mà ngược lại, neo chặt một mệnh đề triết học ngay từ đầu tác phẩm rồi dùng toàn bộ câu chuyện phía sau để chứng minh cho mệnh đề đó. Người đọc ngày nay, quen với cấu trúc tường thuật hiện đại theo đó câu chuyện tự nhiên dẫn đến kết luận, thường cảm thấy khó chịu với sự có trước kết luận này. Nhưng thực ra đây là một lựa chọn nghệ thuật hoàn toàn có chủ đích, phản ánh quan niệm rằng văn chương không phải là không gian khám phá mà là không gian kiến tạo và truyền đạt những chân lý đã được xác lập.

Ví dụ điển hình nhất là Truyện Kiều (Nguyễn Du, 1765–1820). Bốn câu thơ mở đầu đã xác lập rõ ràng mệnh đề triết học trung tâm của tác phẩm: thuyết tài – mệnh tương đố và quy luật nhân quả. Toàn bộ 3.250 câu thơ còn lại không phải là hành trình khám phá mà là chuỗi minh chứng có hệ thống cho mệnh đề đó. Mỗi biến cố trong cuộc đời Thúy Kiều – từ lúc bán mình chuộc cha đến những lần trôi dạt qua tay kẻ xấu, từ những mối tình ngang trái đến cái kết đoàn viên bất ngờ – đều được sắp xếp như những luận cứ trong một bài luận triết học. Nguyễn Du không kể chuyện để khiến người đọc ngạc nhiên; ông kể chuyện để khiến người đọc thấm thía và tin vào một chân lý mà ông đã xác tín từ trước.

Tính tiên nghiệm này còn biểu hiện rõ hơn ở các thể loại như truyền kỳ hay ký. Trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ XVI), hầu hết các câu chuyện đều mở đầu hoặc kết thúc bằng một lời bình của tác giả – một câu kết luận triết học đặt ngoài mạch tường thuật. Lời bình này không phải là phụ lục mà là phần cốt tủy nhất của tác phẩm: đó là lúc tác giả nói thẳng điều mà cả câu chuyện hư cấu phía trước chỉ là ví dụ minh họa. Sự tồn tại của lời bình phản ánh ý thức rất rõ ràng của người viết: họ biết mình đang làm gì và muốn gì, và họ không để người đọc hiểu lầm mục đích của mình.

Ranh giới mờ nhòa giữa chép thực và hư cấu

Một biểu hiện khác của hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân là sự lu mờ của ranh giới giữa văn bản lịch sử và văn bản hư cấu – một đặc điểm khiến người đọc hiện đại không ít lần bối rối khi cố phân loại tác phẩm trung đại theo các thể loại quen thuộc. Sử học được viết với bút pháp sinh động của tiểu thuyết để lôi cuốn người đọc vào câu chuyện lịch sử; ngược lại, tiểu thuyết lại được sử gia tin dùng như nguồn tư liệu, bởi vì ranh giới giữa hư cấu sáng tạo và ghi chép thực tế vẫn chưa được vạch rõ.

Ví dụ điển hình là bộ Đại Việt sử ký toàn thư, trong đó các sử gia không chỉ liệt kê sự kiện mà còn dùng ngôn ngữ hình tượng, xây dựng đối thoại và tái hiện tâm lý nhân vật theo cách khiến tác phẩm đọc như một tiểu thuyết lịch sử. Cũng cần nhắc đến Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp (thế kỷ XIV–XV) và Nam Hải dị nhân của Phan Kế Bính (1875–1921) – những tác phẩm đứng chính xác ở giao điểm giữa thần thoại, truyền thuyết dân gian và ghi chép lịch sử, khiến việc phân loại chúng theo hệ thống thể loại hiện đại là một nhiệm vụ không tưởng. Buổi tọa đàm Trong văn có sử được tổ chức tại Thư viện Hà Nội năm 2015, với sự tham gia của nhiều học giả và nhà văn, đã đặt ra câu hỏi thú vị về cách độc sử xưa của người hôm nay – chính là thừa nhận rằng ranh giới giữa văn và sử trong tư duy trung đại là một câu hỏi mở, không có câu trả lời đơn giản.

Sự mờ nhòa này không phải là sự thiếu nghiêm túc của người viết trung đại mà phản ánh một quan niệm khác về chân lý và hư cấu. Trong thế giới quan Nho học, chân lý không nhất thiết phải được ghi chép dưới dạng sự kiện có thể kiểm chứng. Một câu chuyện hư cấu có thể chuyển tải đạo lý – tức là chân lý về mặt triết học và đạo đức – với sức thuyết phục không thua kém hay thậm chí vượt trội so với ghi chép thực tế. Đó là lý do các câu chuyện thần kỳ trong Truyền kỳ mạn lục hay các truyền thuyết trong Lĩnh Nam chích quái được coi là những văn bản nghiêm túc, không phải những tưởng tượng thuần giải trí.

Không gian thẩm mỹ ẩn trong chức năng giáo huấn

Có một nghịch lý thú vị trong văn học trung đại: dù gánh vác nặng nề chức năng giáo huấn và triết học, các tác phẩm đỉnh cao của thời kỳ này vẫn là những thành tựu thẩm mỹ ngôn từ đáng kinh ngạc. Nghịch lý này thực ra không phải là mâu thuẫn mà là minh chứng cho sự hòa quyện hoàn hảo nhất của thế chân vạc: khi cả ba chiều kích Văn – Sử – Triết đạt đến cân bằng tuyệt vời, tác phẩm không còn bị cảm nhận là nặng nề nữa mà trở thành một trải nghiệm thẩm mỹ toàn vẹn.

Trong thơ cổ điển, đặc biệt là thơ chữ Hán và thơ lục bát chữ Nôm, người xưa đã phô diễn kỹ thuật ngôn từ ở mức độ tinh tế mà người đọc hiện đại ít khi nhận ra đầy đủ. Nghệ thuật dùng điển cố – tức là dẫn chiếu đến các sự kiện lịch sử hay câu chuyện kinh điển bằng một hoặc hai chữ – cho phép người viết nén một khối lượng thông tin lịch sử và triết học khổng lồ vào không gian tối giản của một câu thơ. Đây là nơi Sử và Triết hòa tan vào Văn một cách vô hình, đến mức người đọc không còn phân biệt được đâu là nghệ thuật và đâu là nội dung. Một câu thơ hay của Nguyễn Trãi hay Nguyễn Du vừa đẹp về âm điệu, vừa chứa đựng một chuỗi liên tưởng lịch sử, vừa gói gọn một mệnh đề triết học – tất cả trong một không gian ngôn ngữ không quá mười chữ.

Không gian thẩm mỹ này cũng là nơi người viết trung đại thể hiện tính cá nhân và bản sắc sáng tạo của mình, dù trong giới hạn của các quy tắc thể loại nghiêm ngặt. Chính trong giới hạn đó, sự khác biệt giữa tài năng bình thường và thiên tài mới bộc lộ rõ nhất. Hai nhà thơ cùng viết về cùng một điển cố lịch sử, cùng truyền đạt cùng một bài học triết học, nhưng người này viết ra một câu thơ bình thường trong khi người kia viết ra một câu thơ bất hủ – đó chính là phần thuần nghệ thuật của Văn, vẫn còn tươi sống dù chứa đựng những giá trị Sử và Triết từ hàng trăm năm trước.

Văn – Sử – Triết trong các tác phẩm tiêu biểu

Không có gì thuyết phục hơn việc dùng các tác phẩm cụ thể để minh chứng cho những luận điểm lý thuyết. Ba trường hợp sau đây không chỉ là những kiệt tác văn học mà còn là những tấm gương phản chiếu rõ nhất hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân trong các cung bậc biểu hiện khác nhau của nó.

Hoàng Lê nhất thống chí – Khi sử gia thăng hoa cùng nghệ thuật

Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái (được viết chủ yếu vào cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX) là tác phẩm minh họa lý tưởng cho chiều kích Sử trong thế chân vạc. Về bản chất, đây là một bộ sử – ghi chép sự sụp đổ của triều Lê và sự nổi lên của phong trào Tây Sơn. Nhưng nếu đọc với tiêu chí của sử học hiện đại, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất của tác phẩm: bút pháp tiểu thuyết được các tác giả vận dụng để biến một bản ghi chép lịch sử thành một tác phẩm nghệ thuật.

Nổi bật nhất là những đoạn miêu tả tâm lý nhân vật – một thủ pháp không thuộc về sử ký truyền thống mà thuộc về tiểu thuyết. Vua Lê Chiêu Thống (1765 – 1793) được khắc họa với những mâu thuẫn nội tâm phức tạp của một con người chứ không phải chân dung phẳng của một bạo chúa hay nạn nhân lịch sử. Nguyễn Huệ (1753–1792) xuất hiện với tầm vóc của một anh hùng mà từng hành động đều mang trọng lượng của lịch sử đang được kiến tạo trong thời gian thực. Sự tinh tế trong miêu tả tâm lý nhân vật, sự chọn lọc và sắp xếp chi tiết – tất cả cho thấy các tác giả không chỉ là sử gia ghi chép sự kiện mà còn là nghệ sĩ định hình cách người đời sau nhìn về quá khứ.

Chiều kích Triết trong Hoàng Lê nhất thống chí biểu hiện qua thái độ đạo đức của các tác giả trước những biến cố họ ghi chép. Tác phẩm không phải là bản tường thuật trung tính; nó thể hiện một hệ thống giá trị rõ ràng về trung – nghĩa – tín trong thời loạn thế, về phận làm tôi và phận làm người trong những hoàn cảnh không có lựa chọn dễ dàng. Bộ sử này là bằng chứng hùng hồn rằng ngay cả khi người viết cầm bút để ghi chép lịch sử, họ vẫn không thể và không muốn gạt bỏ Văn và Triết ra ngoài – bởi vì trong tư duy của họ, tách rời ba chiều kích này là điều không thể tưởng tượng.

Truyện Kiều – Khối pha lê ba mặt hoàn mỹ

Trong toàn bộ kho tàng văn học Việt Nam, không có tác phẩm nào minh họa đầy đủ và hoàn hảo hơn Truyện Kiều của Nguyễn Du (1765 – 1820) cho hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân. Đây là tác phẩm mà cả ba chiều kích đạt đến cân bằng lý tưởng, tạo ra một khối pha lê ba mặt theo cách diễn đạt của nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến (1930–2011) khi ông luận về triết học ẩn dật trong văn học Việt Nam.

Về chiều kích Văn, Truyện Kiều là đỉnh cao của thể thơ lục bát – một thể thơ thuần Việt với những khả năng biểu đạt mà Nguyễn Du đã khai thác đến mức tối đa. Từng chữ trong Truyện Kiều được chọn lựa với sự cân nhắc nghệ thuật tuyệt đối: âm điệu, nhịp điệu, hình ảnh, điển cố – tất cả hòa quyện thành một bản nhạc ngôn từ chưa có tác phẩm nào sau đó vượt qua được. Chỉ riêng về mặt Văn, Truyện Kiều đã là kiệt tác không cần thêm bất kỳ lý do nào khác.

Về chiều kích Sử, Truyện Kiều là bức tranh hiện thực tàn khốc của xã hội phong kiến thế kỷ XVIII – nơi phụ nữ tài sắc bị đẩy đến bờ vực của sự tha hóa bởi áp lực của tiền bạc, quyền lực và những chuẩn mực đạo đức bất bình đẳng. Mặc dù có nguồn gốc từ tiểu thuyết Trung Hoa Kim Vân Kiều truyện (Thanh Tâm Tài Nhân, thế kỷ XVII), Nguyễn Du đã Việt hóa câu chuyện đến mức nó trở thành tấm gương phản chiếu trực tiếp xã hội Việt Nam đương thời – một xã hội mà chính ông đã trải qua những biến động lịch sử khủng khiếp nhất. Về chiều kích Triết, bốn câu thơ đầu không chỉ là lời đề dẫn mà là tuyên ngôn tư tưởng của toàn tác phẩm, đặt ra mệnh đề về mối tương quan giữa tài năng và số phận, và toàn bộ câu chuyện về cuộc đời Thúy Kiều là bản luận văn đồ sộ minh chứng cho mệnh đề đó.

Tiểu thuyết lịch sử đương đại – di sản của sự hòa quyện

Di sản của hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân không dừng lại ở thời trung đại. Trong văn học Việt Nam đương đại, ảnh hưởng của nó tiếp tục biểu hiện rõ nhất trong dòng tiểu thuyết lịch sử, đặc biệt qua những tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh (1932 – 2021) – tác giả của Hồ Quý Ly (2000), Mẫu Thượng Ngàn (2006) và Đội gạo lên chùa (2011). Nghiên cứu của Võ Thị Hương Thủy trên Tạp chí Khoa học của Đại học Huế (tập 126, số 6B, 2017) đã chỉ ra một cách thuyết phục rằng tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh là một thế giới liên văn bản, trong đó chất liệu lịch sử, triết học, tôn giáo, văn hóa và văn học được đan bện không thể tách rời.

Điều đáng chú ý là Nguyễn Xuân Khánh không đơn giản tái hiện mô hình Văn – Sử – Triết bất phân truyền thống mà đẩy nó lên một tầm mới bằng cách vận dụng các thủ pháp liên văn bản của tiểu thuyết hiện đại: trích dẫn văn bản lịch sử, xếp chồng các lớp văn bản quá khứ và hiện tại, tái sinh các hình tượng văn học truyền thống trong bối cảnh mới. Trong Hồ Quý Ly, nguồn sử liệu từ Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục được nhào nặn thành những nhân vật mang chiều sâu tâm lý của con người hiện đại. Trong Mẫu Thượng Ngàn, triết học về tín ngưỡng thờ Mẫu được hòa quyện vào bức tranh lịch sử thuộc địa Pháp – Việt và nghệ thuật miêu tả thiên nhiên phồn thực đầy cảm hứng thơ ca. Cả ba tiểu thuyết đều chứng minh rằng mô hình Văn – Sử – Triết bất phân không phải là di tích của quá khứ mà là một khả năng sáng tạo vẫn còn sức sống trong văn học hôm nay, khi được vận dụng bởi một tài năng đủ lớn.

Cuộc chuyển giao hệ hình khi văn chương tách mình để độc lập

Không có hiện tượng nào trong lịch sử văn học là bất biến. Văn – Sử – Triết bất phân, dù là quy luật chi phối suốt nhiều thế kỷ, cuối cùng cũng nhường chỗ cho một hệ hình nghệ thuật mới khi những điều kiện lịch sử và xã hội đã thay đổi căn bản. Hiểu được cuộc chuyển giao này là hiểu được bản chất của sự biến đổi trong lịch sử văn học.

Điểm đứt gãy lịch sử trong văn học Việt Nam thế kỷ XX

Cuộc chuyển giao từ mô hình Văn – Sử – Triết bất phân sang mô hình văn học hiện đại không diễn ra trong một đêm. Nó là kết quả của một quá trình tích lũy kéo dài từ cuối thế kỷ XIX đến những thập niên đầu của thế kỷ XX, gắn liền với những biến động lớn của lịch sử: sự xâm lược của thực dân Pháp, sự sụp đổ của chế độ khoa cử (năm 1919), sự du nhập của văn hóa và tư tưởng phương Tây, sự ra đời và phát triển của chữ Quốc ngữ. Những biến động này không chỉ thay đổi bề mặt của văn học mà còn làm lung lay toàn bộ nền tảng tư duy đã duy trì hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân trong nhiều thế kỷ.

Điểm đứt gãy rõ nhất có thể được hình dung qua sự đối chiếu bút pháp của hai thế hệ tác giả: Nguyễn Du hay Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) ở một bên, và Nam Cao (1917–1951) hay Vũ Trọng Phụng (1912–1939) ở bên kia. Ở thế hệ đầu, tác phẩm mở đầu bằng tuyên ngôn đạo lý – mệnh đề triết học được đặt thẳng trước mặt người đọc ngay từ những dòng đầu tiên. Ở thế hệ sau, tác phẩm mở đầu bằng tiếng chửi của Chí Phèo, bằng hình ảnh thị xã tối tăm trong Số đỏ, bằng những chi tiết giàu tính quan sát xã hội học. Triết học không biến mất, nhưng nó không còn đứng ở vị trí tiên nghiệm nữa. Nó lùi vào phía sau, ẩn mình trong diễn biến tâm lý và hành động nhân vật, chờ người đọc tự rút ra kết luận.

Sự thay đổi này gắn liền trực tiếp với sự thay đổi trong định nghĩa về đối tượng và mục đích của văn chương. Văn học trung đại viết để dạy – người đọc lý tưởng là người cần được hướng dẫn về đạo lý và lịch sử. Văn học hiện đại Việt Nam từ thế hệ Tự lực văn đoàn và các nhà văn hiện thực phê phán trở đi viết để phản ánh và để khơi gợi – người đọc lý tưởng là người đủ trưởng thành để tự rút ra kết luận từ những gì họ đọc. Đây là một sự thay đổi căn bản trong mối quan hệ giữa tác giả và người đọc, và nó không thể xảy ra nếu không có nền tảng của toàn bộ quá trình hiện đại hóa xã hội mà Việt Nam trải qua trong thế kỷ XX.

Triết học ẩn dật – từ luận lý trực hiện đến tư duy hình tượng

Trong văn học hiện đại, triết học không biến mất khỏi tác phẩm – nó chỉ thay đổi cách tồn tại. Thay vì đứng ở vị trí tiên nghiệm như trong văn học trung đại, triết học lùi vào phía sau, ẩn dật trong cấu trúc hình tượng, trong diễn biến tâm lý và trong những khoảng im lặng của ngôn từ. Học giả Hoàng Ngọc Hiến (1930–2011) – nhà triết luận văn học lớn của Việt Nam – đã khái quát hiện tượng này bằng một nhận định sắc bén: ở Việt Nam, triết học lẩn vào văn học. Câu nói này, được triết gia người Pháp François Jullien thốt ra khi tham dự một hội thảo triết học tại Hà Nội, thực ra là quan sát về bản chất liên tục của một truyền thống – chỉ là phương thức biểu hiện đã thay đổi.

Nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn, trong bài viết về Hoàng Ngọc Hiến đăng trên website của Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đã gọi ông là nhà văn triết nhân – một danh xưng phản ánh chính xác tình trạng văn triết bất phân ở cấp độ cá nhân tác giả. Hoàng Ngọc Hiến không viết triết học theo nghĩa kinh viện; ông viết về văn học và văn hóa với cảm hứng triết học, dùng công cụ tư duy triết học để tường giải những vấn đề thuộc về đời sống tinh thần của dân tộc. Đây là hình thức Văn – Sử – Triết bất phân ở thời hiện đại: không phải sự hòa quyện bắt buộc theo một quy tắc thể loại, mà là sự hòa quyện tự nhiên trong tư duy của một trí tuệ lớn không chấp nhận những vách ngăn chuyên ngành giả tạo.

Trong văn xuôi hiện đại từ Nam Cao trở đi, triết học ẩn dật thể hiện ở một nguyên tắc mà các nhà lý luận gọi là tư duy hình tượng chiến thắng tư duy luận lý trực hiện. Thay vì nói thẳng cuộc đời bất công (luận lý trực hiện), nhà văn hiện đại dựng lên hình tượng Chí Phèo – một con người bị cướp đoạt nhân tính và khao khát được trở thành người lương thiện trong một xã hội không cho phép anh ta làm điều đó. Kết luận triết học không được viết ra nhưng vẫn hiện diện trong tác phẩm với sức mạnh không kém phần thuyết phục, thậm chí còn mạnh hơn vì nó đến từ trải nghiệm cảm xúc của người đọc chứ không phải từ sự chấp nhận lý trí.

Tái thẩm định: giá trị của hiện tượng bất phân trong bối cảnh hiện đại

Không thể kết thúc phần này mà không đặt ra câu hỏi phản biện: liệu hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân có phải chỉ là một giai đoạn tất yếu đã qua, hay nó còn mang những giá trị đáng học hỏi cho văn học và tư duy đương đại? Câu trả lời không đơn giản theo chiều nào.

Ở một mặt, sự phân rã của Văn – Sử – Triết thành những chuyên ngành độc lập đã tạo ra những thành tựu không thể phủ nhận. Lịch sử học hiện đại với các công cụ nghiên cứu khoa học nghiêm ngặt, triết học phân tích với tư duy logic chặt chẽ, và văn học với sự giải phóng cá nhân và tính nghệ thuật tự thân – tất cả đều là những tiến bộ thực sự so với mô hình bất phân trung đại. Không ai muốn quay lại thời điểm mà ranh giới giữa sự thật lịch sử và hư cấu thần thoại hoàn toàn mờ nhòa.

Ở mặt kia, sự chuyên ngành hóa cực đoan cũng mang theo những cái giá riêng của nó. Văn học hoàn toàn cắt đứt với triết học và lịch sử có nguy cơ trở thành nghệ thuật trống rỗng, hoa lệ về hình thức nhưng thiếu chiều sâu nội dung. Lịch sử học bị tách khỏi nghệ thuật kể chuyện có nguy cơ trở thành những tập tài liệu khô khan không ai đọc. Triết học bị tách khỏi văn học và đời sống có nguy cơ trở thành những hệ thống kinh viện xa rời thực tại. Những rủi ro này không còn là lý thuyết – chúng đang biểu hiện rõ ràng trong đời sống học thuật và sáng tạo đương đại. Truyền thống Văn – Sử – Triết bất phân, được hiểu không phải như một mô hình cứng nhắc cần phục hồi mà như một lời nhắc nhở về sự thống nhất hữu cơ của tri thức, vẫn còn là một di sản đáng suy ngẫm cho người cầm bút và người làm học thuật hôm nay.

Kết luận

Hiện tượng Văn – Sử – Triết bất phân trong văn học trung đại không phải là điểm yếu mà là bằng chứng cho một hệ tư duy thâm trầm và toàn diện. Người xưa không bao giờ viết văn chỉ để làm văn, bởi vì trong thế giới quan của họ, một tác phẩm chỉ có giá trị khi nó đồng thời là nghệ thuật, là ghi chép thực tại và là suy tưởng triết học. Ba chiều kích này không phải là những lớp nội dung cộng thêm vào nhau mà là ba mặt của cùng một chỉnh thể – và chỉnh thể đó được đúc nên từ một nền tảng giáo dục, một hệ tư tưởng và một quan niệm về trách nhiệm của người cầm bút mà chúng ta cần hiểu theo đúng bối cảnh lịch sử của nó.

Để tiếp nhận văn học trung đại một cách công bằng và thấu đáo, người đọc hôm nay cần trang bị cho mình cái mà các nhà nghiên cứu gọi là nhãn quan đồng đại – nghĩa là nhìn tác phẩm bằng đôi mắt của thời đại đã sinh ra nó, thay vì gượng ép những tiêu chí thẩm mỹ hiện đại vào một thế giới nghệ thuật hoàn toàn khác. Khoảng cách giữa người đọc hôm nay với văn học trung đại không phải là khoảng cách của sự ưu việt hay lạc hậu; đó là khoảng cách giữa hai hệ hình tư duy khác nhau, mỗi hệ hình có những tiêu chí và giá trị nội tại của riêng mình. Chỉ khi vượt qua được khoảng cách đó, những kiệt tác như Truyện Kiều, Hoàng Lê nhất thống chí hay Đại Việt sử ký toàn thư mới thực sự mở ra trước mắt người đọc trong toàn bộ chiều sâu và vẻ đẹp mà chúng vốn có.