Câu hỏi này đã luôn là trọng tâm của triết học tôn giáo phương Tây kể từ khi thuyết độc thần ra đời.

Tại sao Chúa lại để cho điều ác xảy ra?

Câu hỏi này đã luôn là trọng tâm của triết học tôn giáo phương Tây kể từ khi thuyết độc thần ra đời. Thuật ngữ và khái niệm về Chúa đã lâu nay chia rẽ con người. Ngài có phải là người khởi tạo đầu tiên không? Vượt quá mọi định nghĩa, như nhiều người đã tranh luận? Nếu Chúa toàn năng và con người không thể định nghĩa nổi Ngài – tôi dùng từ Ngài cho thuận tiện, vì nó có lẽ thích hợp hơn trong trường hợp này; một vị thần có giới tính là dễ định nghĩa – thì tại sao nhiều người lại tin chắc rằng họ hiểu rõ về đạo đức của Ngài? Khi có quá nhiều giáo phái tôn giáo tồn tại, làm sao có thể có nhiều người sai lầm đến vậy?

Nếu chúng ta thừa nhận rằng cái ác tồn tại (một điểm khó mà phủ nhận), và chúng ta cũng tin rằng Chúa là toàn năng và toàn tri, thì chúng ta đã thừa nhận rằng vị thần này – để rõ ràng hơn, chúng ta đang nói về Chúa của các tôn giáo Abraham – có khả năng biết khi nào điều ác tồn tại và có khả năng loại bỏ nó. Nếu Chúa không thể ngăn chặn cái ác, thì Ngài không toàn năng. Nếu Ngài có thể ngăn chặn cái ác nhưng không chọn làm điều đó, thì chúng ta đang đối diện với một Chúa ác.

Chúa tốt có thể hợp lý không?

Nhà tư tưởng gần đây nhất giải quyết câu hỏi đầy ám ảnh này là James Sterba, giáo sư triết học tại Đại học Notre Dame và là tác giả của cuốn sách Is a good God logically possible? (Một Chúa tốt có hợp lý không?). Mặc dù nhiều hình thức của cái ác có thể được thảo luận trong bối cảnh này, Sterba xây dựng lập luận của mình trong một lĩnh vực cụ thể, như ông đã giải thích gần đây.

Tôi đang nghĩ về cái ác đạo đức. Đây là cái ác mà con người gây ra. Và tôi không nghĩ về toàn bộ cái ác của một hành động cụ thể. Tôi chỉ lo lắng về hậu quả bên ngoài. Đây là phần của hành động ác mà tôi nghĩ rằng Chúa gặp rắc rối.

Tại sao Chúa không ngăn chặn hậu quả bên ngoài của hành vi ác?

Để minh họa cho lý luận của mình, Sterba sử dụng ví dụ về một vụ giết người. Một người đàn ông cầm súng, nạp đạn, nhắm bắn và bóp cò. Viên đạn bay ra là hệ quả của một ý tưởng: ông ta muốn giết ai đó. Sterba không quan tâm đến vai trò của Chúa trong quá trình tư duy nội tâm đã dẫn đến việc mua và sử dụng súng. Theo ông, suy nghĩ là của con người. Ông đặt câu hỏi tại sao Chúa không ngăn chặn hậu quả bên ngoài của vụ bắn. Ông không mong Chúa đóng vai trò của cảnh sát tư tưởng, mà là can thiệp như cách cảnh sát thực sự sẽ làm.

Nếu Chúa không thể hoặc không muốn ngăn chặn hậu quả bên ngoài của cái ác – mặc dù thiện và ác có thể là các khái niệm tương đối theo văn hóa, nhưng giết người là điều bị coi là sai trái trên toàn thế giới – thì đối với người theo đạo, điều này sẽ được coi là một hành động báng bổ.

Chúa có thực sự toàn năng?

Sterba nói rằng nếu có quá nhiều cái ác trên thế giới, có thể là Chúa không thể ngăn chặn nó. Nhưng nếu vậy, Ngài vẫn là toàn năng, chỉ là Ngài không thể ngăn chặn cái ác theo logic. Vấn đề ở đây là hóa ra Chúa sẽ ít quyền lực hơn chúng ta vì chúng ta có thể ngăn chặn được nhiều điều ác. Nếu Chúa bị ràng buộc bởi các khả năng logic trong khi chúng ta chỉ bị ràng buộc bởi các khả năng nhân quả, thì Ngài lại yếu hơn chúng ta rất nhiều. Chúa truyền thống không thể yếu hơn chúng ta được.

Mặc dù cuộc thảo luận này thường bị giới hạn trong triết học tôn giáo, chúng ta thường xuyên chứng kiến những hệ quả của nó. Sterba đề cập đến nguyên tắc Pauline, rằng không nên làm điều ác để từ đó mang lại điều tốt. Giết một bác sĩ thực hiện phá thai, một hành động được một số người theo chủ nghĩa bảo thủ tôn giáo cực đoan chấp nhận, rơi vào phạm vi này. Chúng ta có thể đặt số lượng kỷ lục trẻ em di dân bị giam giữ trong các trại giam năm 2019 – gần 70.000 – vào phạm vi này, vì việc giam giữ của chúng được cho là bảo vệ việc làm của người Mỹ, hoặc giữ những người da nâu ở ngoài, hoặc bất cứ lý do nào trong tuần đó.

Sterba nói rằng một tôn giáo tự cho là tôn vinh sự bác ái và nghèo đói không nên đưa ra một lập luận theo hướng vị lợi, khi mà cốt lõi của nó là những người theo đạo nên nghĩ về việc không làm điều ác. Làm điều ác để nhằm đạt được một điều tốt sau này không phải là một hành động bác ái theo bản chất.

Trong quan điểm tôn giáo truyền thống, chủ nghĩa vị lợi là một điều tồi tệ. Cố gắng tối đa hóa chủ nghĩa vị lợi là một cách suy nghĩ không tốt về mọi thứ. Bạn nên nghĩ về việc không làm điều ác và nên lo lắng về ý định.

Vấn đề đạo đức và nghịch lý Trolley

Sterba viện dẫn Học thuyết về Tác động Kép, lấy ví dụ về nghịch lý đạo đức nổi tiếng được gọi là vấn đề xe đẩy Trolley. Một chiếc xe điện đang lao nhanh sắp giết chết năm người. Bạn đang đứng trên một cây cầu và có thể kéo cần để lái chiếc xe sang một đường ray khác, nơi chỉ có một người bị giết. Trong hầu hết các nghiên cứu, việc chọn giữa năm người và một người là khá dễ hiểu đối với con người – ngoại trừ khi họ được yêu cầu thực sự kéo cần gạt. Dù sao đi nữa, sự đánh đổi này ít tồi tệ hơn nhờ vào bàn tay của con người.

Sterba nói rằng nghịch lý này hoạt động đối với con người nhưng không đối với Chúa. Nếu Chúa thực sự toàn năng, Ngài không bao giờ bị ràng buộc phải để cái ác xảy ra. Đôi khi chúng ta bị ràng buộc, khi cố gắng làm điều tốt, chúng ta lại để cái ác xảy ra, nhưng Chúa luôn có thể, ở mức độ hành động bên ngoài, ngăn chặn cái ác của tất cả các hành động xấu.

Chúa, ông tiếp tục, không nên bị hạn chế về mặt nhân quả hoặc logic để ngăn chặn cái ác, nếu Ngài muốn.

Hoặc là Ngài không làm điều đó vì Ngài là một vị thần ác – điều đó không có ích – hoặc Ngài không làm điều đó vì Ngài không thực sự quyền năng, có thể còn yếu hơn chúng ta.

Chúa và thiên tai tự nhiên

Mặc dù Sterba tập trung vào cái ác đạo đức, ông cũng xem xét về tự nhiên. Hãy lấy biến đổi khí hậu làm ví dụ. Bên cạnh việc gia tăng các thảm họa môi trường, hành tinh này thực sự chưa bao giờ hoàn toàn thân thiện với con người. Các thảm họa tự nhiên luôn xảy ra; loài chúng ta đã từng suýt bị tuyệt diệt trong các kỷ nguyên trước. Nếu chúng ta thực sự là loài được Chúa chọn, tại sao một vị thần toàn năng lại không làm cho hành tinh này trở nên dễ chịu hơn cho sự sống còn của chúng ta?

Có thể sẽ không bao giờ có câu trả lời cho những câu hỏi như vậy, bởi tính chất tranh cãi của cuộc thảo luận này. Mặc dù Sterba đã đi đến những chiều sâu triết học lớn để suy ngẫm về vấn đề cái ác, ông cũng đặt suy nghĩ của mình dựa trên thực tiễn và khả thi. Bất kể niềm tin tôn giáo của bạn là gì (hoặc không có), điều quan trọng là phải nhớ rằng khi đối diện với cái ác đạo đức, chúng ta đều có thể đóng vai trò là người làm điều tốt hoặc điều ác. Như ông đã nói, Ngay cả khi chúng ta nghĩ rằng Chúa đứng sau mọi thứ, chúng ta nên làm tất cả những gì có thể.

Amen.