Tái cấu trúc quan hệ liên thế hệ trong bối cảnh đô thị hóa

Chị Nguyễn Thị Minh Hà, 32 tuổi, đang nấu bữa tối ở căn hộ quận 7 thì nhận cuộc gọi video từ mẹ chồng ở Hải Dương. Bà nhắc chị kiêng cữ sau sinh, chăm con đúng giờ, tránh ăn đồ lạnh. Chị gật đầu, cảm ơn, rồi tắt máy và tiếp tục nấu theo cách mình đã tham khảo từ các nhóm mạng xã hội. Cùng lúc đó, ông Nguyễn Văn Minh – bố chồng của chị – ngồi một mình trong ngôi nhà bốn phòng con trai xây tặng ở Hưng Yên, nhìn vào những chiếc ghế trống trong bữa cơm tối. Ba mươi năm trước, bữa cơm nhà ông có mười hai người ngồi quây quần. Bây giờ chỉ còn hai ông bà. Khoảng cách giữa căn hộ ở Thành phố Hồ Chí Minh và ngôi nhà ở Hưng Yên không phải chỉ là 1.500 kilômet địa lý. Đó là khoảng cách giữa hai mô hình gia đình, hai hệ giá trị và hai cách hiểu về những gì gia đình có nghĩa là gì. Và khoảng cách đó đang rộng ra nhanh hơn bất kỳ thế hệ nào trong lịch sử Việt Nam từng chứng kiến. Bài viết này không xét xử ai đúng ai sai. Nó cố gắng hiểu những gì đang xảy ra – và những gì, trong sự tái cấu trúc đó, có thể được giữ lại.

Mở đầu

Trong căn hộ chung cư nhỏ ở quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh, chị Nguyễn Thị Minh Hà, 32 tuổi, đang nấu bữa tối khi nhận được cuộc gọi video từ mẹ chồng ở Hải Dương. Bà gọi để nhắc chị cho con bú đúng giờ và tránh ăn đồ lạnh sau sinh. Chị lắng nghe, gật đầu, cảm ơn, rồi tắt máy và tiếp tục nấu theo cách mình đã tham khảo từ các nhóm nuôi con trên mạng. Không có xung đột, không có căng thẳng rõ ràng – chỉ là hai phương thức nuôi dạy con từ hai thế hệ đang tồn tại song song trong cùng một gia đình mà không thực sự gặp nhau.

Cách đó khoảng 1.500 kilômet, tại một ngôi làng nhỏ ở Hưng Yên, ông Nguyễn Văn Minh – bố chồng của chị Hà – ngồi một mình trong ngôi nhà bốn phòng rộng rãi mà con trai đã xây tặng. Nhà mới, tiện nghi mới, nhưng ông không che được cảm giác lạc lõng khi nhìn vào những chiếc ghế trống trong bữa cơm tối. Ba mươi năm trước, bữa cơm nhà ông có mười hai người ngồi quây quần – ba thế hệ, mỗi người một vai trò rõ ràng. Bây giờ chỉ còn hai ông bà, và đôi khi ngay cả ông bà cũng ăn riêng vì lịch sinh hoạt khác nhau.

Khoảng cách giữa căn hộ chung cư ở Thành phố Hồ Chí Minh và ngôi nhà làng ở Hưng Yên không chỉ là 1.500 kilômet địa lý. Đó là khoảng cách giữa hai mô hình gia đình, hai hệ giá trị và hai cách hiểu về những gì gia đình là và nên là. Và khoảng cách đó đang ngày càng rộng ra với tốc độ chưa từng có trong lịch sử Việt Nam.

Bài viết này khảo sát quá trình tái cấu trúc sâu sắc trong quan hệ gia đình liên thế hệ tại Việt Nam đương đại – từ mô hình đa thế hệ truyền thống sang mô hình hạt nhân hiện đại, từ hệ thống thứ bậc cứng nhắc sang những mối quan hệ được thương lượng linh hoạt hơn, và từ những vai trò giới được định sẵn sang những phân công trách nhiệm đang liên tục được tái định nghĩa. Đây không phải là câu chuyện về sự tốt hơn hay xấu hơn mà là câu chuyện về một sự biến đổi căn bản đang định hình lại cả cấu trúc xã hội lẫn đời sống tinh thần của hàng chục triệu con người.

Gia đình truyền thống – một hình mẫu đang bị đặt lại

Trước khi phân tích những biến đổi, cần nhìn rõ điểm xuất phát: mô hình gia đình truyền thống Việt Nam thực sự là gì, những giá trị nào nó mang và những giới hạn nào nó có. Chỉ khi hiểu rõ điểm xuất phát mới có thể đánh giá đúng đắn những gì đang thay đổi, những gì đang được mất và những gì đang được tìm lại trong hình thức mới.

Hệ thống thứ bậc, vai trò giới và mô hình sống chung nhiều thế hệ

Hình ảnh gia đình truyền thống Việt Nam hiện lên với mô hình sống chung đa thế hệ dưới một mái nhà, nơi ngôi trưởng thượng được tôn vinh và vai trò của mỗi thành viên được phân định rõ ràng theo thứ bậc. Người cha, người ông thường nắm giữ vị trí đứng đầu, là trụ cột quyết định mọi vấn đề quan trọng trong gia đình. Câu tục ngữ nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô phản ánh rõ nét tư tưởng phụ hệ vốn ăn sâu vào tiềm thức văn hóa – một thực tế không thể phủ nhận khi nhìn lại lịch sử dù ngày nay đã được nhìn nhận lại một cách phê phán. Người đàn ông được kỳ vọng là người chủ gia đình, gánh vác trách nhiệm kinh tế và đại diện cho gia đình trong mọi hoạt động xã hội. Trên bàn cơm, vị trí của người cha luôn được đặt ở nơi trang trọng nhất và ý kiến của họ thường được coi là quyết định cuối cùng trong các vấn đề gia đình.

Trong khi đó, người phụ nữ đảm nhận vai trò nội tướng, chăm lo việc nhà, nuôi dạy con cái và phụng dưỡng chồng con. Câu công dung ngôn hạnh từng là thước đo giá trị của người phụ nữ trong nhiều gia đình. Họ thường phải chịu đựng, hy sinh và đặt lợi ích của gia đình lên trên cá nhân. Câu chuyện về bà Lưu Thị Hòa ở Hà Nội, người đã dành trọn 40 năm cuộc đời để chăm sóc gia đình chồng mà không bao giờ than vãn, vẫn được nhiều gia đình truyền tai như tấm gương: từ khi về làm dâu, tôi chưa bao giờ được đi chơi xa một ngày. Mẹ chồng tôi nằm liệt 15 năm, tôi phải tắm rửa, thay quần áo, đút từng thìa cơm. Nhưng đó là bổn phận, tôi không thấy khổ. Câu chuyện của bà Hòa không phải là ngoại lệ trong thế hệ của bà – đó là chuẩn mực. Và cũng chính vì nó là chuẩn mực, câu hỏi về việc chuẩn mực đó có công bằng hay không thường không được đặt ra.

Mô hình sống chung nhiều thế hệ không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là phương thức duy trì mạng lưới hỗ trợ gia đình, nơi người già chăm cháu và con cái phụng dưỡng cha mẹ. Gia đình ông Nguyễn Văn Minh ở Nam Định là ví dụ điển hình với bốn thế hệ từng cùng sống dưới một mái nhà – từ cụ nội 95 tuổi đến các cháu nhỏ mới lên ba. Ông Minh tự hào kể: mỗi sáng, cả nhà 12 người ngồi quây quần bên mâm cơm, ai cũng có việc của mình nhưng chúng tôi luôn đặt gia đình lên trên hết. Trong không gian sống chung đó, mọi thành viên đều có vai trò riêng: người lớn tuổi nhất thường đưa ra những quyết định quan trọng, truyền dạy kinh nghiệm sống và giá trị đạo đức cho con cháu; thế hệ giữa là trụ cột kinh tế; còn con cháu được dạy dỗ để tiếp nối truyền thống gia đình. Hệ thống đó vận hành hiệu quả trong điều kiện kinh tế nông nghiệp và đời sống cộng đồng làng xã, nơi sự phụ thuộc lẫn nhau là nhu cầu thực sự chứ không phải lựa chọn.

Những trụ cột giá trị xưa – hiếu thảo, hy sinh và dưỡng già

Trong hệ giá trị gia đình truyền thống, hiếu thảo luôn được đặt lên hàng đầu và được coi là đức tính quan trọng nhất của con người. Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra – câu ca dao này không chỉ là lời răn dạy mà còn là thước đo đạo đức của mỗi người con. Chữ hiếu được thể hiện qua nhiều hình thức – từ việc vâng lời cha mẹ, phụng dưỡng khi cha mẹ về già, đến việc lo toan hậu sự chu đáo khi cha mẹ qua đời.

Trong nhiều gia đình ở nông thôn, câu chuyện về cụ ông Trần Văn Thục, 85 tuổi ở Hưng Yên, vẫn được kể lại như tấm gương hiếu thảo. Ông đã băng qua 10 kilômet đường ruộng mỗi ngày để chăm sóc mẹ già 105 tuổi trong suốt 20 năm, cho đến khi bà qua đời: mẹ đã chín tháng cưu mang, ba năm bú mớm, cả đời lo lắng cho con, thì việc con chăm sóc mẹ già là lẽ đương nhiên, không có gì phải bàn cãi. Câu nói của ông Thục không phải là lời tự khen – đó là biểu hiện của một thế giới quan trong đó trách nhiệm với cha mẹ không phải là lựa chọn mà là bổn phận hiển nhiên, không cần lý lẽ hay biện hộ.

Dưỡng già – trách nhiệm chăm sóc người cao tuổi trong gia đình – cũng là một giá trị cốt lõi trong văn hóa gia đình truyền thống. Khác với phương Tây, nơi người già thường sống độc lập hoặc trong các viện dưỡng lão, ở Việt Nam và nhiều nước châu Á khác, việc con cái chăm sóc cha mẹ già là nghĩa vụ đạo đức không thể chối bỏ. Gia đình bà Trần Thị Mai ở Huế là ví dụ điển hình – dù đã ngoài 60, bà Mai vẫn chăm sóc mẹ 92 tuổi với tất cả sự tận tụy: sáng nào tôi cũng dậy từ 5 giờ, chuẩn bị cháo nóng cho mẹ, tắm rửa và mát xa cho mẹ. Chiều tối, tôi đẩy xe lăn đưa mẹ ra vườn hóng mát. Mẹ già như cây, con như chim, giờ đến lúc chim phải đáp lại công ơn của cây. Trong nhiều gia đình Việt Nam, việc đưa cha mẹ già vào viện dưỡng lão vẫn bị coi là bất hiếu và gặp phải sự phản đối mạnh mẽ từ cộng đồng – một quan niệm đang dần thay đổi nhưng chưa hoàn toàn biến mất.

Nghi thức gia đình và chu kỳ thời gian theo truyền thống

Gia đình truyền thống Việt Nam vận hành theo một hệ thống nghi thức và chu kỳ thời gian đặc trưng, gắn liền với văn hóa nông nghiệp lúa nước và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Những ngày giỗ, Tết Nguyên đán, Tết Đoan Ngọ, Tết Trung thu không chỉ là dịp lễ mà còn là thời điểm quan trọng để củng cố mối quan hệ gia đình, kết nối các thế hệ và truyền tải giá trị văn hóa. Nghi thức thờ cúng tổ tiên với bàn thờ được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong nhà là trung tâm tinh thần của gia đình.

Ông Phạm Văn Đức, 72 tuổi, người giữ hương hỏa của một dòng họ lớn ở Bắc Giang, chia sẻ: mỗi sáng, việc đầu tiên tôi làm là thắp nhang trên bàn thờ tổ tiên, khấn vái các cụ phù hộ cho con cháu. Trong những ngày giỗ lớn, cả họ hàng gần xa đều về đầy đủ, có khi lên đến hơn trăm người. Chu kỳ thời gian trong gia đình truyền thống còn gắn liền với mùa vụ nông nghiệp và lịch âm – vụ mùa quyết định nhịp sống của cả gia đình, từ việc lao động nghỉ ngơi đến tổ chức các sự kiện quan trọng như cưới hỏi, xây nhà.

Bà Lê Thị Hường, 65 tuổi ở Nam Định, nhớ lại: hồi xưa, cả làng đều biết tháng Giêng là tháng ăn chơi, tháng Hai trồng đậu, tháng Ba trồng cà. Mọi việc trong gia đình đều phải tính theo mùa vụ, không ai dám tổ chức cưới xin vào mùa gặt vì như vậy là làm phiền cả làng. Hệ thống thời gian đó không chỉ điều phối lịch sinh hoạt – nó còn gắn kết cuộc sống gia đình với nhịp tự nhiên và với cộng đồng, tạo ra một cảm giác thuộc về và có trật tự mà nhiều người trong thế hệ đó vẫn nhớ với nỗi nhớ khó nói thành lời.

Gia đình hiện đại – cá nhân hóa và phân tách thế hệ

Cuộc cách mạng công nghiệp và sự đô thị hóa nhanh chóng đã mang đến những biến đổi sâu sắc trong cấu trúc gia đình Việt Nam. Không gian sống thu hẹp trong những căn hộ chung cư, nhịp sống hối hả của đô thị và đặc biệt là sự thay đổi trong quan niệm về hạnh phúc cá nhân đã thúc đẩy sự chuyển dịch từ gia đình đa thế hệ sang gia đình hạt nhân. Sự chuyển dịch đó không chỉ là về quy mô và không gian sống – đó là sự thay đổi căn bản trong cách người ta hiểu về những gì gia đình là và những gì gia đình nên ưu tiên.

Tăng trưởng mô hình hạt nhân, sống độc lập và xu hướng ít con

Trong những thập kỷ gần đây, mô hình gia đình hạt nhân – chỉ bao gồm vợ chồng và con cái – đã trở nên phổ biến tại các đô thị lớn của Việt Nam. Cuộc sống trong các căn hộ chung cư diện tích hạn chế không còn phù hợp với mô hình đa thế hệ truyền thống. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, tỷ lệ gia đình hạt nhân tại các thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã tăng từ 45% vào năm 2000 lên đến gần 70% vào năm 2022.

Chị Nguyễn Thị Minh Hà, người mà chúng ta đã gặp ở đầu bài viết, chia sẻ quyết định của mình: khi mới cưới, chúng tôi đã quyết định thuê một căn hộ riêng thay vì sống chung với bố mẹ chồng. Không phải vì không muốn phụng dưỡng người già, mà vì chúng tôi cần không gian riêng tư để xây dựng cuộc sống mới. Mỗi tuần, chúng tôi vẫn đưa con về thăm ông bà và hỗ trợ tài chính đều đặn. Quyết định của chị Hà phản ánh một cách hiểu mới về bổn phận con cái: không nhất thiết là sống chung mà là duy trì kết nối và hỗ trợ theo những cách phù hợp với điều kiện đương đại. Đây là sự thay đổi không chỉ trong thực hành mà còn trong quan niệm – từ hiếu thảo như sự hiện diện vật lý sang hiếu thảo như sự quan tâm và hỗ trợ có thể diễn ra từ xa.

Không chỉ các cặp vợ chồng trẻ, ngày càng nhiều người trẻ độc thân cũng chọn lối sống tự lập, tách biệt khỏi gia đình gốc. Anh Trần Quang Minh, 28 tuổi, kỹ sư phần mềm tại Thành phố Hồ Chí Minh, đã quyết định thuê một căn hộ nhỏ ở riêng dù gia đình vẫn ở cùng thành phố: ban đầu, bố mẹ tôi không đồng ý vì quan niệm con trai chưa lập gia đình thì không nên ra ở riêng. Nhưng sau một thời gian, họ đã hiểu rằng đây không phải là sự bất hiếu mà là cách để tôi trưởng thành hơn. Tôi vẫn về thăm nhà mỗi cuối tuần và kết nối với gia đình qua video call hàng ngày. Câu chuyện của anh Minh không phải là câu chuyện của sự từ bỏ gia đình – đó là câu chuyện về một cách hiểu mới về mối quan hệ giữa sự độc lập cá nhân và trách nhiệm gia đình, trong đó hai điều đó không nhất thiết phải mâu thuẫn với nhau.

Xu hướng gia đình ít con, thậm chí là gia đình một con, cũng trở nên phổ biến, đặc biệt ở các đô thị lớn. Chi phí nuôi dạy con cái ngày càng cao, áp lực cạnh tranh trong giáo dục và mong muốn cải thiện chất lượng cuộc sống là những yếu tố quan trọng dẫn đến quyết định này. Chị Lê Thị Thu Hương, 36 tuổi, giáo viên tại Đà Nẵng, chia sẻ: vợ chồng tôi quyết định chỉ sinh một con để có thể dành mọi nguồn lực cho cháu. Đôi khi tôi cũng lo lắng về việc con mình sẽ cô đơn, nhưng bù lại, cháu có nhiều cơ hội phát triển toàn diện hơn. Theo số liệu từ Bộ Y tế, tỷ lệ sinh giảm mạnh trong thập kỷ qua, đặc biệt tại các thành phố lớn, nơi tỷ lệ sinh trung bình hiện chỉ còn khoảng 1,5 con mỗi phụ nữ, thấp hơn nhiều so với mức trung bình cả nước là 2,1 con.

Vai trò đảo ngược – khi con cái dẫn dắt cha mẹ

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất trong cấu trúc gia đình hiện đại là hiện tượng vai trò đảo ngược – khi con cái không chỉ phụng dưỡng cha mẹ về mặt tài chính mà còn đưa ra quyết định thay cho cha mẹ trong nhiều vấn đề quan trọng. Hiện tượng này trở nên phổ biến khi khoảng cách học vấn, kiến thức và khả năng thích ứng với công nghệ giữa các thế hệ ngày càng lớn.

Ông Nguyễn Văn Tùng, 75 tuổi, cựu giáo viên ở Hải Phòng, tâm sự: trước đây, tôi là người quyết định mọi việc trong gia đình, từ việc con đi học trường nào đến mua nhà ở đâu. Giờ đây, khi tuổi cao, tôi phải phụ thuộc vào con cái trong nhiều việc, từ sử dụng điện thoại thông minh, giao dịch ngân hàng trực tuyến đến cả việc ăn uống hàng ngày. Con gái tôi thường xuyên nhắc nhở tôi uống thuốc, kiểm soát chế độ ăn và quyết định cả việc tôi nên đi khám bác sĩ khi nào. Điều ông Tùng mô tả không phải là sự mất đi tình cảm hay sự kính trọng – đó là sự dịch chuyển thực sự về quyền lực và thẩm quyền quyết định trong gia đình, một sự dịch chuyển có thể khiến người cao tuổi cảm thấy bị bỏ lại phía sau trong chính ngôi nhà của mình.

Hiện tượng vai trò đảo ngược còn thể hiện rõ qua sự thay đổi trong dòng chảy tri thức và kỹ năng giữa các thế hệ. Trong xã hội truyền thống, kiến thức và kỹ năng chủ yếu được truyền từ cha mẹ sang con cái. Tuy nhiên, trong thời đại công nghệ số và toàn cầu hóa, con cái thường trở thành người hướng dẫn cha mẹ về công nghệ mới, xu hướng xã hội và thậm chí cả cách sống hiện đại. Chị Phạm Thu Trang, 42 tuổi, nhân viên ngân hàng tại Thành phố Hồ Chí Minh, kể lại: mẹ tôi 70 tuổi, trước đây rất e ngại công nghệ. Nhưng từ khi đại dịch Covid-19 bắt đầu, tôi đã dạy mẹ sử dụng điện thoại thông minh để đặt thực phẩm trực tuyến, video call với cháu và tham gia các lớp học yoga online. Ban đầu rất khó khăn, nhưng giờ đây mẹ tôi đã thành thạo đến mức thường xuyên chia sẻ công thức nấu ăn trên nhóm Facebook của những người cao tuổi. Câu chuyện của chị Trang và mẹ cho thấy rằng sự đảo ngược vai trò không nhất thiết là bi kịch – nó có thể là cơ hội cho những loại kết nối mới giữa các thế hệ, miễn là cả hai phía đều đủ linh hoạt và cởi mở.

Không gian sống thay đổi – nguồn gốc của tái cấu trúc gia đình

Sự tái cấu trúc quan hệ gia đình không thể tách rời khỏi những thay đổi căn bản trong không gian sống. Căn hộ chung cư ở đô thị không chỉ khác về quy mô so với ngôi nhà làng truyền thống – đó là một môi trường không gian định hình những mối quan hệ và thói quen theo những cách sâu sắc mà ít ai ý thức đầy đủ. Không có sân chung để các thế hệ gặp nhau tự nhiên, không có không gian thờ cúng tổ tiên phù hợp, không có buồng riêng cho ông bà – những thiếu vắng vật chất đó dần dần trở thành những thiếu vắng văn hóa và tình cảm.

Nhà nghiên cứu đô thị học Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung từ Đại học Kiến trúc Hà Nội đã chỉ ra trong nghiên cứu của mình rằng thiết kế không gian của những căn hộ chung cư hiện đại ở Việt Nam thường được mô hình hóa theo những tiêu chuẩn quốc tế không tính đến những nhu cầu văn hóa đặc thù của gia đình Việt Nam. Các phòng ngủ riêng biệt, không gian bếp nhỏ không đủ cho nhiều người cùng nấu, và thiếu không gian thờ cúng phù hợp – tất cả những yếu tố thiết kế đó vô hình trung thúc đẩy mô hình gia đình hạt nhân và làm cho mô hình gia đình đa thế hệ trở nên khó khăn hơn về mặt thực tiễn, không phải vì ai đó chủ đích muốn vậy mà vì không gian vật chất định hình những gì có thể và không thể diễn ra trong đó.

Những căng thẳng và nghịch lý trong quá trình chuyển đổi

Quá trình tái cấu trúc gia đình không phải là quá trình trơn tru hay không có mâu thuẫn. Đó là quá trình đầy căng thẳng, trong đó những kỳ vọng từ hệ thống cũ va chạm với những thực tế của hệ thống mới, và trong đó những cá nhân phải đàm phán bản sắc và trách nhiệm của mình trong bối cảnh những quy tắc trò chơi đang thay đổi giữa chừng.

Xung đột giữa kỳ vọng truyền thống và điều kiện hiện đại

Một trong những nguồn căng thẳng lớn nhất trong gia đình Việt Nam đương đại là khoảng cách giữa kỳ vọng truyền thống về nghĩa vụ gia đình và những điều kiện thực tế của cuộc sống hiện đại. Cha mẹ thường kỳ vọng con cái theo những mô hình hiếu thảo mà họ đã thực hành trong thế hệ của họ – sống gần, thường xuyên thăm viếng, tham gia vào những quyết định gia đình – trong khi con cái đang sống theo những điều kiện hoàn toàn khác: làm việc ở thành phố khác, có lịch trình không thể linh hoạt và xây dựng cuộc sống theo những giá trị phần nào khác với thế hệ trước.

Bà Trần Thị Liên, 70 tuổi ở Thái Nguyên, bộc bạch nỗi lòng: con tôi ngoan lắm, kiếm được nhiều tiền, hàng tháng gửi về đều đặn. Nhưng tôi không cần nhiều tiền, tôi cần con bên cạnh. Mỗi lần gọi điện, nó nói bận. Mỗi lần muốn lên thăm, nó nói căn hộ chật. Tôi hiểu con khó, nhưng tôi không hiểu tại sao bận đến nỗi không về được một lần mỗi tháng. Con trai bà, anh Nguyễn Văn Thành, 38 tuổi, nhà quản lý tại một công ty công nghệ ở Hà Nội, khi được hỏi, chia sẻ góc nhìn khác: tôi yêu mẹ và muốn về thăm hơn, nhưng với lịch làm việc và áp lực công việc hiện tại, mỗi tháng về một lần thực sự không khả thi. Tôi gọi điện mỗi ngày, gửi tiền đều đặn, cố gắng về vào dịp Tết và hè. Tôi nghĩ mình đã làm tốt trách nhiệm con cái theo điều kiện hiện tại của mình. Cả hai đều đúng và cả hai đều không hoàn toàn thấu hiểu nhau – đó là bản chất của khoảng cách thế hệ trong giai đoạn chuyển đổi sâu sắc này.

Phụ nữ có lẽ là những người chịu đựng căng thẳng kép lớn nhất trong quá trình chuyển đổi này. Một mặt, xã hội và gia đình vẫn duy trì nhiều kỳ vọng truyền thống về vai trò nội tướng, chăm lo gia đình và phụng dưỡng cha mẹ chồng. Mặt khác, phụ nữ ngày nay đang tham gia thị trường lao động với tỷ lệ cao hơn, có trình độ học vấn cao hơn và có những kỳ vọng về bình đẳng giới và tự thực hiện cá nhân mà thế hệ trước không có. Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới (2022) cho thấy phụ nữ trong độ tuổi 25 – 45 tại các đô thị lớn đang dành trung bình 4,5 giờ mỗi ngày cho công việc chăm sóc không được trả lương trong gia đình, bên cạnh 8 đến 9 giờ làm việc có trả lương bên ngoài. Con số đó không phải là bằng chứng về sự thất bại mà là bằng chứng về một sự chuyển đổi chưa hoàn thành, trong đó những kỳ vọng mới và kỳ vọng cũ đang cùng tồn tại và tạo ra áp lực cho người phụ nữ phải đáp ứng cả hai.

Cô đơn tuổi già và thách thức của người cao tuổi trong xã hội hiện đại

Một trong những hệ quả đau đớn nhất của quá trình tái cấu trúc gia đình là tình trạng cô đơn ngày càng phổ biến trong người cao tuổi, kể cả những người sống trong những gia đình có vẻ đầy đủ về mặt vật chất. Ông Nguyễn Văn Minh ở Nam Định, người mà chúng ta đã gặp ở đầu bài viết, mô tả ngôi nhà bốn phòng rộng rãi mà con trai xây tặng với nỗi buồn không giấu được: nhà đẹp, đủ tiện nghi, con cái cũng gọi điện mỗi tuần. Nhưng tôi không quen với cái im lặng này. Ngày xưa nhà lúc nào cũng ồn ào, lúc nào cũng có người. Bây giờ, cả ngày tôi chỉ nghe tiếng tivi.

Tình trạng cô đơn của người cao tuổi không phải là vấn đề cá nhân hay gia đình riêng lẻ – đó là vấn đề xã hội có quy mô ngày càng lớn. Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu Người cao tuổi Việt Nam (2023), có khoảng 30% người cao tuổi ở đô thị báo cáo cảm giác cô đơn thường xuyên, tăng từ 18% vào năm 2010. Trong số những người sống một mình hoặc chỉ với vợ hoặc chồng, tỷ lệ đó lên đến 45%. Những con số đó không có nghĩa là con cái không quan tâm đến cha mẹ – nhiều gia đình duy trì liên lạc thường xuyên và hỗ trợ tài chính đầy đủ. Nhưng liên lạc qua điện thoại và hỗ trợ tài chính, dù quan trọng, không thể thay thế hoàn toàn cho sự hiện diện thể xác và sự giao tiếp trực tiếp hàng ngày mà người cao tuổi cần.

Không kém phần quan trọng là vấn đề về chỗ đứng và ý nghĩa. Trong gia đình truyền thống, người cao tuổi là những người nắm giữ tri thức, là những người được hỏi ý kiến và là những người tham gia vào việc nuôi dạy cháu chắt theo những cách có ý nghĩa. Trong gia đình hạt nhân đương đại, những vai trò đó không còn được thực hiện theo cách cũ, và không phải lúc nào cũng có những vai trò mới để thay thế. Người cao tuổi có thể cảm thấy mình đang tồn tại ở rìa của cuộc sống gia đình chứ không phải ở trung tâm – không phải vì không được yêu thương mà vì cuộc sống đã thay đổi theo những cách không có chỗ cho họ theo cách cũ và chưa tạo ra chỗ cho họ theo cách mới.

Khoảng trống giá trị và khủng hoảng bản sắc gia đình

Khi mô hình gia đình truyền thống bị thay thế bởi mô hình gia đình hạt nhân hiện đại mà không có một hệ thống giá trị mới đủ rõ ràng và mạnh mẽ để lấp đầy khoảng trống, nhiều gia đình rơi vào tình trạng mà có thể gọi là khủng hoảng bản sắc gia đình – không còn chắc chắn về những gì gia đình mình đại diện cho, những giá trị nào mình muốn truyền tải cho thế hệ sau và những cam kết nào mình sẵn sàng thực hiện để duy trì gia đình.

Tiến sĩ Trần Thị Cẩm Nhung, chuyên gia tâm lý gia đình tại Bệnh viện Tâm thần Thành phố Hồ Chí Minh, chia sẻ quan sát từ thực hành lâm sàng: trong mười năm gần đây, tôi thấy ngày càng nhiều gia đình đến tư vấn không phải vì một vấn đề cụ thể mà vì cảm giác mơ hồ rằng có điều gì đó không ổn, rằng gia đình mình đang xa nhau theo những cách mà không ai thực sự muốn nhưng cũng không biết cách ngăn chặn. Nhiều cặp vợ chồng không còn cùng nhau xây dựng một gia đình có định hướng mà đang cùng nhau quản lý những lịch trình bận rộn của mỗi người. Nhiều bậc cha mẹ đầu tư rất nhiều vào giáo dục con cái nhưng ít đầu tư vào việc xây dựng mối quan hệ thực sự với con cái. Nhận xét của bà Nhung chỉ ra một nghịch lý của gia đình đương đại: sự đầu tư vật chất và thời gian có thể rất lớn trong khi sự đầu tư vào những chiều kích ít có thể đo lường hơn – sự kết nối cảm xúc, sự chia sẻ ý nghĩa và sự xây dựng bản sắc chung – lại thiếu vắng.

Những phương thức kết nối mới đang được tìm kiếm

Sự tái cấu trúc gia đình không chỉ là quá trình của sự mất mát. Đó cũng là quá trình của sự tìm kiếm và đổi mới – khi nhiều gia đình đang thử nghiệm những phương thức mới để duy trì kết nối và truyền tải giá trị trong bối cảnh những điều kiện sống đã thay đổi căn bản. Những thử nghiệm đó không phải lúc nào cũng thành công, nhưng chúng phản ánh một nhu cầu thực sự và sâu sắc – nhu cầu về sự gắn kết không thể thỏa mãn chỉ bằng tiền gửi hàng tháng hay cuộc gọi video cuối tuần.

Những mô hình liên thế hệ đang được thử nghiệm

Một số gia đình đang tìm ra những mô hình liên thế hệ mới phù hợp với điều kiện đô thị hiện đại mà vẫn duy trì được sự gắn kết. Mô hình gần nhưng không chung – sống trong cùng một tòa nhà hay cùng một khu phố nhưng không trong cùng một căn hộ – đang ngày càng phổ biến ở các đô thị lớn. Mô hình này cho phép duy trì sự gần gũi về mặt địa lý, tạo điều kiện để ông bà có thể giúp trông cháu và con cái có thể chăm sóc cha mẹ mà không cần phải hy sinh không gian riêng tư của mỗi hộ gia đình.

Anh Lê Hoàng Anh, 35 tuổi, kỹ sư xây dựng tại Hà Nội, đã mua hai căn hộ liền nhau trên cùng một tầng của một tòa nhà chung cư – một cho gia đình anh và một cho cha mẹ: bố mẹ tôi ban đầu không muốn, vì theo quan niệm của họ thì phải ở chung mới là gia đình. Nhưng sau một thời gian, họ nhận ra rằng sống kiểu này thực ra còn gần gũi hơn nhiều so với việc ở chung mà ai cũng có riêng tư của mình. Buổi sáng chúng tôi hay ăn sáng chung, bố mẹ giúp đón cháu từ trường về, buổi tối mỗi nhà về nhà mình. Tốt hơn nhiều so với cách chúng tôi lo sợ. Câu chuyện của anh Hoàng Anh gợi ý rằng những giải pháp sáng tạo có thể giúp thu hẹp khoảng cách giữa những gì gia đình truyền thống cung cấp và những gì gia đình hạt nhân hiện đại cần.

Một số gia đình khác đang đầu tư có ý thức vào những nghi lễ gia đình mới – những thói quen và sự kiện định kỳ được thiết kế đặc biệt để tạo ra sự kết nối liên thế hệ không thể xảy ra tự nhiên trong điều kiện đô thị bận rộn. Chị Phạm Thị Lan, 40 tuổi, giáo viên ở Đà Nẵng, đã thiết lập thói quen bữa tối gia đình lớn vào mỗi chủ nhật đầu tháng, khi toàn bộ gia đình từ ba thế hệ – từ ông bà đến con cháu – tụ họp tại nhà ông bà: không phải là bữa cơm hoành tráng, chỉ là bữa cơm bình thường nhưng nhất định phải có mặt. Đó là thời gian ông bà kể chuyện cho cháu nghe, là thời gian chúng tôi nhắc nhau về những ngày giỗ, là thời gian con cái được nhắc nhở rằng chúng thuộc về một gia đình lớn hơn cái gia đình nhỏ hàng ngày của chúng. Những nghi lễ gia đình như vậy không thể thay thế hoàn toàn cho sự gắn kết liên tục của cuộc sống chung nhiều thế hệ, nhưng chúng có thể tạo ra những điểm neo văn hóa và cảm xúc quan trọng trong đời sống gia đình hiện đại.

Công nghệ như cầu nối thế hệ – tiềm năng và giới hạn

Công nghệ số – điện thoại thông minh, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin – đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc duy trì kết nối gia đình liên thế hệ qua khoảng cách địa lý. Những nhóm gia đình trên Zalo hay Facebook Messenger, những cuộc gọi video hàng ngày và những bức ảnh được chia sẻ theo thời gian thực là những phương tiện cho phép ông bà biết từng bữa ăn của cháu dù sống cách xa hàng trăm kilômet.

Bà Nguyễn Thị Hoa, 68 tuổi ở Cần Thơ, từ chỗ ban đầu e ngại công nghệ đến nay đã trở thành người dùng thành thạo nhóm gia đình trên Zalo: trước đây tôi không hiểu điện thoại thông minh để làm gì, nhưng con tôi cài đặt và dạy dùng. Bây giờ mỗi ngày tôi thấy ảnh cháu, biết hôm nay nó ăn gì, học bài thế nào. Cảm giác gần hơn nhiều dù không ở cùng. Tuy nhiên, cùng con trai bà – anh Nguyễn Văn Tâm, 42 tuổi ở Hà Nội – khi được hỏi, anh thừa nhận một mặt trái: mẹ tôi chia sẻ nhiều trên nhóm gia đình đến mức đôi khi tôi không kịp đọc hết. Và dù thấy ảnh cháu hàng ngày, bà vẫn nhớ và muốn được bế cháu thật sự. Công nghệ giúp duy trì liên lạc nhưng không thể thay thế cho sự hiện diện.

Nhận xét của anh Tâm chỉ ra một giới hạn quan trọng của công nghệ như cầu nối thế hệ: nó có thể giảm thiểu nhưng không xóa bỏ được khoảng cách địa lý và cảm xúc. Điện thoại video cho phép ông bà nhìn thấy cháu nhưng không cho phép bế cháu; nhóm gia đình trên mạng xã hội cho phép chia sẻ những khoảnh khắc nhưng không tạo ra những trải nghiệm chung. Và có những chiều kích của kết nối liên thế hệ – việc ông bà kể chuyện trực tiếp cho cháu nghe trước khi ngủ, việc người già và người trẻ cùng làm bếp, việc học cách ứng xử xã hội qua quan sát những người lớn tuổi trong môi trường sống thực – không thể tái tạo qua màn hình.

Đối thoại thế hệ như thực hành văn hóa có ý thức

Một số gia đình và cộng đồng đang đi đến nhận thức rằng kết nối liên thế hệ trong thời đại hiện đại không thể là thứ tự nhiên hình thành như trong môi trường sống chung truyền thống – nó cần được xây dựng một cách có ý thức, với nỗ lực từ cả hai phía. Những sáng kiến về đối thoại thế hệ – những không gian được tạo ra có chủ đích để người già và người trẻ gặp nhau, lắng nghe nhau và hiểu nhau theo những cách không xảy ra tự nhiên trong nhịp sống hàng ngày – đang xuất hiện ở nhiều hình thức khác nhau.

Tại một số trường học ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, những chương trình học từ người cao tuổi đã được triển khai, mời những người cao tuổi đến kể chuyện về lịch sử và văn hóa địa phương cho học sinh. Tại một số cộng đồng dân cư, những câu lạc bộ liên thế hệ – nơi người già và người trẻ cùng thực hiện những dự án chung như trồng vườn, nấu ăn truyền thống hay lưu giữ lịch sử địa phương – đang tạo ra những cơ hội gặp gỡ và học hỏi lẫn nhau không thể có trong gia đình hạt nhân cô lập.

Tiến sĩ Lê Thị Ngọc Lan, chuyên gia về phát triển cộng đồng tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, nhận định: trong xã hội truyền thống, đối thoại liên thế hệ diễn ra tự nhiên vì các thế hệ sống và làm việc cùng nhau. Trong xã hội đô thị hiện đại, sự phân tách thế hệ là mặc định – người già, người trung niên và người trẻ thường sống trong những bong bóng xã hội riêng biệt. Điều đó có nghĩa là nếu chúng ta muốn duy trì đối thoại liên thế hệ, chúng ta phải chủ động tạo ra những không gian và những cơ hội cho nó, không thể chỉ trông chờ nó tự xảy ra. Nhận định đó hướng đến một ý thức trách nhiệm mới – không chỉ là trách nhiệm của từng gia đình mà còn là trách nhiệm của cộng đồng và xã hội trong việc tạo ra những điều kiện cho kết nối liên thế hệ có thể diễn ra.

Tìm kiếm những cân bằng mới

Không có con đường quay trở lại mô hình gia đình truyền thống – và ngay cả nếu có thể, việc có nên hay không cũng là câu hỏi phức tạp đòi hỏi sự cân nhắc thận trọng. Mô hình gia đình truyền thống có những điểm mạnh không thể phủ nhận – sự gắn kết, sự chia sẻ trách nhiệm, sự truyền tải ký ức và giá trị – nhưng cũng có những giới hạn thực sự, đặc biệt là đối với phụ nữ và những người không phù hợp với các chuẩn mực hành vi được kỳ vọng. Điều cần tìm kiếm không phải là sự phục hồi của quá khứ mà là những cân bằng mới phù hợp với điều kiện đương đại.

Những giá trị cần gìn giữ và những thực hành cần thay đổi

Một trong những thách thức trí tuệ và đạo đức quan trọng nhất mà xã hội Việt Nam đang phải đối mặt là việc phân biệt giữa những giá trị cốt lõi của gia đình truyền thống – những điều thực sự quan trọng và cần được gìn giữ theo một hình thức nào đó – và những thực hành cụ thể đã từng thể hiện những giá trị đó nhưng không nhất thiết phải được duy trì trong hình thức cũ.

Chẳng hạn, giá trị hiếu thảo – sự quan tâm và trách nhiệm với cha mẹ già – là điều quan trọng cần gìn giữ. Nhưng hình thức thể hiện hiếu thảo không nhất thiết phải là sống chung hay thăm viếng hàng tuần như trong thế hệ trước – nó có thể là sự đảm bảo rằng cha mẹ có điều kiện sống tốt, có kết nối cảm xúc thường xuyên và có cảm giác rằng họ vẫn quan trọng và được yêu thương, dù hình thức của sự đảm bảo đó có thể rất khác với truyền thống. Tương tự, giá trị của sự truyền tải ký ức và bản sắc văn hóa giữa các thế hệ là điều cần gìn giữ – nhưng cách thức truyền tải không nhất thiết phải là thông qua cuộc sống chung hàng ngày mà có thể là thông qua những nỗ lực có ý thức để tạo ra những cơ hội gặp gỡ và chia sẻ.

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Ngọc Văn từ Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới đã nhận định trong một công trình gần đây: gia đình Việt Nam đang trong quá trình tái tạo bản thân, không phải là sự từ bỏ truyền thống hay sự áp đặt của phương Tây mà là sự đàm phán phức tạp giữa những giá trị lâu đời và những điều kiện mới. Những gia đình làm tốt nhất trong quá trình này là những gia đình có thể phân biệt được giữa những gì bản chất và những gì là hình thức, giữa những gì cần thích ứng và những gì cần gìn giữ không khoan nhượng. Nhận định đó không cung cấp một công thức cụ thể – bởi vì không có công thức nào phù hợp với tất cả mọi gia đình – nhưng nó đề xuất một khung tư duy có thể giúp từng gia đình tìm ra con đường của riêng mình.

Xây dựng hệ thống hỗ trợ xã hội bổ sung cho gia đình

Trong bối cảnh gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến và những mạng lưới hỗ trợ gia đình truyền thống ngày càng suy yếu, có nhu cầu ngày càng lớn đối với những hệ thống hỗ trợ xã hội có thể bổ sung – và trong một số trường hợp, bổ sung một phần những gì gia đình đa thế hệ từng cung cấp. Dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chất lượng cao, những trung tâm cộng đồng cho người cao tuổi, những chương trình hỗ trợ cha mẹ đơn thân, những dịch vụ chăm sóc trẻ em cho phép cha mẹ duy trì nghề nghiệp – tất cả những dịch vụ đó không phải là sự thay thế cho gia đình mà là điều kiện để những gia đình hạt nhân có thể vận hành bền vững mà không kiệt sức.

Theo báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2023), hệ thống chăm sóc xã hội chính thức của Việt Nam hiện mới đáp ứng được khoảng 15% nhu cầu chăm sóc người cao tuổi của đất nước, phần còn lại vẫn do gia đình và đặc biệt là phụ nữ trong gia đình gánh chịu. Khoảng cách đó không chỉ tạo ra áp lực kinh tế và thể chất – nó còn là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến những căng thẳng trong gia đình khi những kỳ vọng về chăm sóc không thể được đáp ứng trong điều kiện thực tế của cuộc sống đương đại. Đầu tư vào hệ thống chăm sóc xã hội, vì vậy, không chỉ là vấn đề phúc lợi xã hội – đó còn là một phần của chiến lược duy trì sự lành mạnh của thiết chế gia đình trong dài hạn.

Gia đình như một dự án liên tục, không phải như một cấu trúc cố định

Có lẽ điều quan trọng nhất cần thay đổi không phải là một cấu trúc hay chính sách cụ thể mà là cách chúng ta hiểu về bản chất của gia đình. Gia đình không phải là một cấu trúc cố định với những vai trò và quy tắc được định sẵn mà là một dự án liên tục – một cam kết cần được tái khẳng định và tái tạo theo những hình thức phù hợp với từng giai đoạn và điều kiện cụ thể. Hiểu gia đình như một dự án liên tục có nghĩa là nhận ra rằng không có hình thức nào của gia đình là vĩnh viễn đúng hay vĩnh viễn sai, rằng những gì quan trọng là những cam kết và giá trị đằng sau hình thức chứ không phải hình thức tự nó.

Bà Nguyễn Thị Lan Anh, 58 tuổi, chuyên gia tư vấn tâm lý gia đình tại Hà Nội, kết thúc những buổi tư vấn gia đình của mình bằng một câu hỏi mà bà cho là quan trọng nhất: gia đình của bạn muốn trở thành điều gì? Không phải gia đình của bạn đang là gì hay từng là gì – mà là bạn muốn nó trở thành điều gì trong vòng 10 năm tới? Câu hỏi đó nghe có vẻ đơn giản nhưng nhiều gia đình chưa bao giờ đặt ra cho mình một cách rõ ràng và có ý thức. Và khi không có câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi đó, gia đình có xu hướng trôi theo những lực lượng bên ngoài – áp lực công việc, kỳ vọng xã hội, những thói quen mặc định – hơn là được định hướng bởi những lựa chọn có ý thức của chính các thành viên.

Kết luận

Quá trình tái cấu trúc quan hệ liên thế hệ trong bối cảnh đô thị hóa tại Việt Nam đương đại là một trong những biến đổi xã hội sâu sắc và toàn diện nhất của thế kỷ này – một biến đổi đang ảnh hưởng đến mọi gia đình, dù ở thành phố hay nông thôn, dù giàu hay nghèo, dù thuộc dân tộc nào. Đó không phải là biến đổi theo hướng từ xấu sang tốt hay từ tốt sang xấu – đó là biến đổi phức tạp, đa chiều và đầy mâu thuẫn nội tại, trong đó những mất mát thực sự và những tiến bộ thực sự đan xen với nhau theo những cách không thể đơn giản hóa.

Mô hình gia đình đa thế hệ truyền thống đang suy giảm không phải vì người Việt Nam không còn yêu quý gia đình, mà vì những điều kiện kinh tế và xã hội đã thay đổi theo những cách làm cho mô hình đó ngày càng khó duy trì. Mô hình gia đình hạt nhân hiện đại đang trở nên phổ biến không phải vì nó hoàn hảo hơn mà vì nó phù hợp hơn với điều kiện đô thị và nền kinh tế công nghiệp. Cả hai mô hình đều có những điểm mạnh và điểm yếu, cả hai đều có những giá trị cần gìn giữ và những giới hạn cần thừa nhận.

Điều mà hàng triệu gia đình Việt Nam đang thực sự làm hàng ngày – đàm phán giữa những kỳ vọng từ truyền thống và những điều kiện của hiện tại, tìm kiếm những cách mới để duy trì những gắn kết quan trọng trong những hoàn cảnh khó khăn, thử nghiệm những hình thức gia đình chưa có tên trong bất kỳ sách giáo khoa nào – là công việc căn bản nhất và ít được ghi nhận nhất của quá trình tái cấu trúc xã hội mà chúng ta đang sống qua. Công việc đó đòi hỏi không chỉ sự cố gắng của từng cá nhân và từng gia đình mà còn sự hỗ trợ của những chính sách xã hội sáng suốt, sự đầu tư vào những hệ thống chăm sóc xã hội đủ mạnh và sự sẵn sàng của toàn xã hội để đặt câu hỏi về những gì thực sự quan trọng trong một gia đình.

Ông Nguyễn Văn Minh ở Nam Định và chị Nguyễn Thị Minh Hà ở Thành phố Hồ Chí Minh – hai người trong cùng một gia đình nhưng đang sống trong hai thế giới rất khác nhau – đều cần một điều mà không bên nào có thể tự cung cấp cho bên kia: sự thấu hiểu rằng cả hai đều đang làm hết sức mình trong những điều kiện của mình, và rằng tình yêu và trách nhiệm có thể được thể hiện theo những hình thức khác với những gì chúng ta đã quen. Xây dựng sự thấu hiểu đó – trong từng gia đình, trong từng cuộc trò chuyện và trong từng quyết định nhỏ hàng ngày – có lẽ là việc quan trọng nhất mà bất kỳ ai trong chúng ta có thể làm để đảm bảo rằng thiết chế gia đình, dù thay đổi hình thức đến đâu, vẫn tiếp tục là nơi con người được yêu thương, được hiểu và được thuộc về.

Tài liệu tham khảo

Bài viết được xây dựng dựa trên nền tảng nghiên cứu đa nguồn, kết hợp giữa các tài liệu học thuật uy tín trong và ngoài nước, bách khoa toàn thư chuyên ngành, báo cáo thực địa từ các viện nghiên cứu, và các nguồn nghiên cứu nhân học, xã hội học, ngôn ngữ học đương đại. Phương pháp tiếp cận tham khảo chéo giữa lý thuyết quốc tế và bối cảnh địa phương Việt Nam đảm bảo tính chính xác và toàn diện của thông tin, phản ánh sự phức tạp và đa chiều của những biến đổi văn hóa đang diễn ra trong đời sống đương đại.

Nhóm nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc học thuật, không sử dụng nguồn không rõ ràng hoặc thiếu uy tín, luôn xác minh thông tin từ nhiều nguồn độc lập, và cam kết trích dẫn chính xác với đầy đủ thông tin tác giả. Mọi quan điểm, luận cứ quan trọng đều được hỗ trợ bởi bằng chứng từ các nguồn đáng tin cậy, phản ánh cam kết của dự án với sự nghiêm túc trong học thuật và tính trung thực về mặt trí tuệ.

Danh mục nguồn tham khảo lý thuyết về ký ức tập thể và bản sắc văn hóa:

– Halbwachs, Maurice. La Mémoire collective (Ký ức tập thể). Presses Universitaires de France, 1950.

– Nora, Pierre. Les Lieux de mémoire (Những nơi chốn ký ức), 3 tập. Gallimard, 1984 – 1992.

– Ricœur, Paul. La Mémoire, l’histoire, l’oubli (Ký ức, lịch sử, sự lãng quên). Éditions du Seuil, 2000.

– Taylor, Charles. Sources of the Self: The Making of the Modern Identity. Harvard University Press, 1989.

– Wikipedia, Collective memory.

– Wikipedia, Cultural identity.

– Stanford Encyclopedia of Philosophy, Memory.

Danh mục nguồn tham khảo về ngôn ngữ học và ngôn ngữ bản địa:

– Fishman, Joshua A. Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages. Multilingual Matters, 1991.

– Nettle, Daniel & Romaine, Suzanne. Vanishing Voices: The Extinction of the World’s Languages. Oxford University Press, 2000.

– Crystal, David. Language Death. Cambridge University Press, 2000.

– UNESCO, Atlas of the World’s Languages in Danger.

– Endangered Languages Project.

– SIL International, Language resources and documentation.

– Viện Ngôn ngữ học Việt Nam. Báo cáo điều tra thực trạng sử dụng ngôn ngữ các dân tộc thiểu số, 2022.

Danh mục nguồn tham khảo về nhân học âm nhạc và di sản văn hóa phi vật thể:

– Feld, Steven. Sound and Sentiment: Birds, Weeping, Poetics, and Song in Kaluli Expression. University of Pennsylvania Press, 1982.

– Hood, Mantle. The Ethnomusicologist. McGraw-Hill, 1971.

– UNESCO, Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage 2003.

– Wikipedia, Intangible cultural heritage.

– Viện Âm nhạc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Nghiên cứu âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên, nhiều số, 2010 – 2022.

Danh mục nguồn tham khảo về không gian thiêng, nghi lễ và lễ hội:

– Eliade, Mircea. Le Sacré et le Profane (Cái thiêng và cái tục). Gallimard, 1957.

– Turner, Victor. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Aldine, 1969.

– MacCannell, Dean. The Tourist: A New Theory of the Leisure Class. Schocken Books, 1976.

– Bachelard, Gaston. La Poétique de l’espace (Thi học của không gian). Presses Universitaires de France, 1958.

– Wikipedia, Sacred–profane dichotomy.

– Wikipedia, Rites of passage.

Danh mục nguồn tham khảo về cấu trúc gia đình, liên thế hệ và tang lễ:

– Putnam, Robert D. Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster, 2000.

– Parkes, Colin Murray. Bereavement: Studies of Grief in Adult Life. International Universities Press, 1972.

– Erikson, Erik H. Identity and the Life Cycle. Norton, 1980.

– Wikipedia, Family structure.

– Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới. Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa, 2022.

– Tổng cục Thống kê. Kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2019. Nhà xuất bản Thống kê, 2020.

Danh mục nguồn tham khảo về di cư, đô thị hóa và căn tính:

– Bhabha, Homi K. The Location of Culture. Routledge, 1994.

– Wikipedia, Rural–urban migration.

– ILO, Internal migration and rural transformation in Viet Nam.

– Viện Khoa học Lao động và Xã hội. Báo cáo xu hướng lao động và việc làm Việt Nam, 2022.

– Bộ Xây dựng. Báo cáo tỷ lệ đô thị hóa Việt Nam, 2021 – 2023.

Danh mục nguồn tham khảo về hình ảnh cơ thể, truyền thông và kinh tế thị trường:

– Debord, Guy. La Société du spectacle (Xã hội của màn diễn). Buchet-Chastel, 1967.

– Bourdieu, Pierre. La Distinction: Critique sociale du jugement (Sự phân biệt: Phê phán xã hội về phán đoán thẩm mỹ). Minuit, 1979.

– Wikipedia, Body image.

– Viện Tâm lý học Việt Nam. Khảo sát sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên, 2022.

– Hiệp hội Nhà hàng Việt Nam. Báo cáo thị trường ăn uống ngoài gia đình, 2022.

Danh mục nguồn tham khảo về nghiên cứu dân tộc học và văn hóa Việt Nam:

– Ngô Đức Thịnh (chủ biên). Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Trẻ, 2004.

– Phan Huy Lê (chủ biên). Lịch sử và văn hóa Việt Nam: Tiếp cận bộ phận. Nhà xuất bản Thế giới, 2012.

– Trần Quốc Vượng. Cơ sở văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Giáo dục, 1998.

– Trần Ngọc Thêm. Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1997.

– Phan Đại Doãn. Làng Việt Nam: Một số vấn đề kinh tế – văn hóa – xã hội. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 1992.

– Đinh Gia Khánh & Lê Hữu Tầng (chủ biên). Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1993.

– Viện Dân tộc học. Các dân tộc ít người ở Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2014.

– Cục Di sản Văn hóa, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch. Báo cáo thực trạng di sản văn hóa phi vật thể, 2022.

Lưu ý: Danh sách tài liệu tham khảo này đại diện cho các nguồn chính được sử dụng trong toàn bộ chuỗi nghiên cứu. Mỗi bài viết chuyên sâu trong dự án có thể tham chiếu thêm các chuyên khảo học thuật, bài báo được bình duyệt từ các tạp chí như Journal of Southeast Asian Studies, Asian Ethnicity, Language Documentation & Conservation, Journal of Vietnamese Studies, và các công trình thực địa của các nhà nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.

Về dự án nghiên cứu di sản sống và biến đổi văn hóa đương đại

Dự án Di sản sống và sự biến đổi văn hóa trong đời sống đương đại được khởi xướng và chủ trì thực hiện bởi nhóm nghiên cứu nhavantuonglai và các cộng sự từ năm 2025, với sự tài trợ kinh phí, nguồn lực chuyên môn và tư vấn triển khai từ Trung tâm phát triển văn hóa đọc Nhavanvn. Dự án là một chương trình nghiên cứu toàn diện nhằm khảo sát những quá trình biến đổi văn hóa sâu sắc đang diễn ra trong đời sống xã hội Việt Nam đương đại – từ sự phai mờ của ký ức tập thể và ngôn ngữ bản địa, sự mai một của âm nhạc nghi lễ và không gian thiêng, đến sự tái cấu trúc của thiết chế gia đình, sự đứt gãy liên thế hệ trong bối cảnh đô thị hóa và di cư, và những cuộc khủng hoảng căn tính đặc thù của thế hệ trẻ Việt Nam đương đại.

Dự án không chỉ tập trung vào việc ghi chép và mô tả những hiện tượng văn hóa đang thay đổi mà còn đào sâu phân tích những cơ chế xã hội, kinh tế và quyền lực định hình những biến đổi đó, đặt câu hỏi về trách nhiệm của các chủ thể khác nhau trong việc bảo tồn và tái thiết bản sắc văn hóa, và tìm kiếm những mô hình thích ứng lành mạnh có thể giúp các cộng đồng duy trì sức sống văn hóa trong những điều kiện của thế giới hiện đại. Qua đó, nhóm nghiên cứu mong muốn tạo ra một nguồn tài liệu tham khảo đáng tin cậy bằng tiếng Việt, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về những mất mát văn hóa đang diễn ra âm thầm nhưng sâu sắc, và về những điều kiện cần thiết để tái thiết bản sắc văn hóa theo những hình thức phù hợp với thực tại đương đại.

Giới thiệu dự án nghiên cứu

Dự án đặt trọng tâm vào việc nghiên cứu các chiều kích đa dạng của văn hóa Việt Nam trong giai đoạn biến đổi chưa từng có, khi đất nước đang trải qua đồng thời nhiều quá trình có quy mô và tốc độ lịch sử: đô thị hóa nhanh chóng đưa hàng triệu người rời khỏi cộng đồng gốc, kinh tế thị trường tạo ra những ưu tiên không tương thích với việc duy trì nhiều thực hành văn hóa truyền thống, truyền thông đại chúng và mạng xã hội phổ biến những chuẩn mực văn hóa đồng nhất thay thế cho sự đa dạng địa phương, và sự suy yếu của những thiết chế phi chính thức từng là nền tảng của việc truyền tải văn hóa liên thế hệ.

Các chủ đề nghiên cứu được triển khai theo phương pháp phân tích chiều sâu, bao quát nhiều lĩnh vực liên ngành. Nhóm nghiên cứu khảo sát ký ức tập thể và những cơ chế của sự lãng quên có hệ thống – không chỉ là sự quên lãng tự nhiên mà là những quá trình xã hội và chính trị trong đó quyền kiểm soát ký ức cộng đồng được tranh giành và phân phối theo những logic quyền lực cụ thể. Hiện tượng mai một ngôn ngữ bản địa được phân tích không phải như quá trình tự nhiên và tất yếu mà như hệ quả của những bất đối xứng kinh tế và chính sách cụ thể, với những hệ lụy sâu sắc cho không chỉ cộng đồng thiểu số mà cho toàn bộ sự đa dạng tri thức của nhân loại.

Đặc biệt, dự án đặt câu hỏi về những gì thực sự đang mất đi khi âm nhạc nghi lễ – tiếng chiêng, lời hát then, tiếng khèn – không còn được thực hành trong những bối cảnh sống động của cộng đồng, khi những không gian thiêng – nhà Rông, rừng cấm, bến nước – bị tái định nghĩa thành sản phẩm du lịch, và khi những lễ hội cộng đồng được biến thành những màn trình diễn văn hóa có kịch bản phục vụ khán giả bên ngoài. Đây không phải là những câu hỏi về nghệ thuật hay văn hóa theo nghĩa hẹp – đó là câu hỏi về những hệ thống giao tiếp xã hội, những cơ chế truyền tải tri thức và những nền tảng tâm lý mà không có gì trong xã hội hiện đại thực sự thay thế được.

Dự án cũng dành sự chú ý đặc biệt cho những thiết chế gia đình và quan hệ liên thế hệ đang trải qua tái cấu trúc sâu sắc – từ mô hình gia đình đa thế hệ sang gia đình hạt nhân, từ hệ thống thứ bậc truyền thống sang những mối quan hệ được thương lượng linh hoạt hơn, và từ những không gian gắn kết văn hóa như mâm cơm gia đình hay nghi lễ tang ma sang những hình thức tương tác qua màn hình và dịch vụ chuyên nghiệp. Sự im tiếng của người già, được phân tích như là sự từ bỏ vai trò truyền tải tri thức trong bối cảnh không còn người hỏi, được đặt trong mối quan hệ với sự mất đi của những không gian và thiết chế từng tạo ra điều kiện tự nhiên cho sự truyền tải đó.

Những chiều kích của di cư và đô thị hóa được khảo sát không chỉ từ góc độ kinh tế mà từ góc độ văn hóa và tâm lý: những gì xảy ra với làng quê bị bỏ lại khi thế hệ năng động nhất ra đi, những gì xảy ra với những người trẻ không còn cộng đồng gốc để thuộc về và chưa xây dựng được cộng đồng mới có chiều sâu tương đương, và những gì xảy ra với cơ thể người khi nó trở thành đối tượng của thương mại hóa và truyền thông hóa sâu sắc trong môi trường đô thị hiện đại. Những câu hỏi đó không có câu trả lời đơn giản nhưng chúng cần được đặt ra và được nghiên cứu nghiêm túc nếu xã hội muốn đưa ra những phản ứng có ý nghĩa.

Phương pháp luận và tiếp cận liên ngành

Phương pháp tiếp cận của dự án mang tính liên ngành cao, kết hợp hài hòa giữa nhân học văn hóa, xã hội học, ngôn ngữ học, tâm lý học xã hội, nghiên cứu văn hóa, địa lý học nhân văn, nghiên cứu di sản và phân tích chính sách văn hóa đương đại. Sự giao thoa giữa các ngành học này không phải là sự ghép nối máy móc mà là một sự tổng hợp có hệ thống, xuất phát từ nhận thức rằng những biến đổi văn hóa đang diễn ra tại Việt Nam không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ nhìn từ một góc độ kỷ luật duy nhất.

Nhân học văn hóa cung cấp những khái niệm và phương pháp để hiểu văn hóa như là hệ thống sống động và những cơ chế của sự truyền tải và biến đổi văn hóa. Xã hội học cung cấp những công cụ phân tích những cấu trúc xã hội và những lực lượng tập thể đang định hình những thay đổi cá nhân và cộng đồng. Ngôn ngữ học cung cấp khung lý thuyết để hiểu ngôn ngữ không chỉ như phương tiện giao tiếp mà như hệ thống mã hóa tri thức và thế giới quan. Tâm lý học xã hội giúp phân tích những hệ quả của sự mất mát văn hóa và bản sắc đối với sức khỏe tâm thần và hành vi cá nhân.

Quy trình nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp luận khoa học nhân văn nghiêm ngặt, kết hợp phân tích tài liệu học thuật quốc tế và trong nước, nghiên cứu điền dã và ghi chép trường hợp điển hình, tham vấn chuyên gia từ các viện nghiên cứu và đại học uy tín, và tổng hợp số liệu từ các khảo sát và báo cáo của cơ quan nhà nước và tổ chức nghiên cứu độc lập. Việc kết hợp giữa lý thuyết quốc tế và quan sát thực địa địa phương là nguyên tắc nhất quán: những khái niệm của Halbwachs về ký ức tập thể hay của Fishman về dịch chuyển ngôn ngữ được áp dụng không phải như những khuôn mẫu cứng nhắc mà như những khung phân tích cần được kiểm chứng và điều chỉnh trong bối cảnh cụ thể của xã hội Việt Nam.

Nhóm nghiên cứu đặc biệt chú ý đến việc dung hòa nhiều giọng nói và nhiều góc nhìn: giọng nói của người già và người trẻ, của người ở lại và người ra đi, của cộng đồng đa số và cộng đồng thiểu số, của những người đang trực tiếp chịu ảnh hưởng của những biến đổi văn hóa và những nhà nghiên cứu quan sát từ bên ngoài. Những câu chuyện cá nhân và những trải nghiệm cụ thể được đặt trong bối cảnh của những phân tích cấu trúc rộng hơn, tránh cả việc giảm thiểu những trải nghiệm cá nhân thành những biểu hiện của cấu trúc lẫn việc tách rời những câu chuyện cá nhân khỏi những điều kiện xã hội và kinh tế tạo ra chúng.

Dự án đặt ra cho mình những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về tính trung thực học thuật: không giản lược những hiện tượng phức tạp thành những tường thuật đơn chiều về tốt và xấu, không lý tưởng hóa quá khứ và cũng không coi sự biến đổi là luôn đồng nghĩa với tiến bộ, không né tránh những căng thẳng và mâu thuẫn nội tại trong những thực trạng được phân tích, và không áp đặt những giải pháp từ bên ngoài cho những vấn đề mà quyền tự quyết của cộng đồng là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ giải pháp có ý nghĩa nào.

Mục tiêu và ý nghĩa của dự án

Thông qua dự án Di sản sống và sự biến đổi văn hóa trong đời sống đương đại, nhóm nghiên cứu mong muốn không chỉ đóng góp vào việc phổ biến nhận thức về những biến đổi văn hóa đang diễn ra cho độc giả Việt Nam một cách có hệ thống và chiều sâu học thuật, mà còn tạo ra không gian tư duy và đối thoại về những lựa chọn mà xã hội Việt Nam đang phải và sẽ phải đưa ra về việc gìn giữ những gì và theo những cách nào trong quá trình phát triển và hiện đại hóa.

Việt Nam đang ở vào một thời điểm lịch sử đặc biệt – khi những biến đổi xã hội của vài thập niên đã tạo ra những đứt gãy văn hóa sâu sắc, nhưng khi nhiều chuỗi truyền tải văn hóa quan trọng vẫn còn chưa bị đứt hoàn toàn. Cửa sổ cơ hội để hành động đang thu hẹp theo từng năm, theo từng người già qua đời mà không có người kế thừa và theo từng thế hệ trẻ lớn lên xa cộng đồng gốc của mình. Nhận ra tính cấp thiết đó và chuyển nó thành hành động – ở cấp độ cá nhân, gia đình, cộng đồng và chính sách – là mục tiêu thực tiễn mà dự án hướng đến.

Dự án cũng hướng đến việc xây dựng một nền tảng khái niệm và lý thuyết cho những cuộc thảo luận về chính sách văn hóa tại Việt Nam. Trong những cuộc thảo luận đó, thường thiếu vắng những phân tích sâu sắc về cơ chế của sự mất mát văn hóa, về những gì thực sự cần thiết để bảo tồn có ý nghĩa, về sự khác biệt giữa bảo tồn thụ động và tái thiết chủ động, và về những điều kiện cần thiết để quyền tự quyết văn hóa của cộng đồng có thể được thực hiện thực sự chứ không phải chỉ trên giấy tờ. Dự án mong muốn lấp đầy một phần khoảng trống đó.

Hơn thế nữa, bằng cách phân tích một cách nghiêm túc và không né tránh những chi phí văn hóa và xã hội của quá trình phát triển, dự án đặt ra câu hỏi về những mô hình phát triển nào có thể vừa nâng cao điều kiện sống vật chất vừa bảo tồn những nguồn lực văn hóa và xã hội mà sức khỏe cộng đồng phụ thuộc vào. Đây không phải là câu hỏi của những người phản đối phát triển hay lý tưởng hóa nghèo đói – đó là câu hỏi của những người nhận ra rằng phát triển bền vững đòi hỏi phải tính đến tất cả những gì con người cần để sống một cuộc sống đầy đủ ý nghĩa, không chỉ những gì có thể đo được bằng thu nhập và GDP.

Ý nghĩa lâu dài của dự án nằm ở việc xây dựng một nền tảng tri thức cho các thế hệ nghiên cứu sinh, giảng viên, nhà làm chính sách và người học Việt Nam quan tâm đến văn hóa học, xã hội học, nhân học và những vấn đề đương đại của xã hội Việt Nam. Dự án cũng hy vọng đóng vai trò như mô hình cho những nghiên cứu tương tự kết hợp giữa chiều sâu học thuật và tính ứng dụng thực tiễn – những nghiên cứu không chỉ mô tả thực trạng mà còn đặt câu hỏi về ý nghĩa và trách nhiệm, không chỉ ghi chép những gì đang xảy ra mà còn suy nghĩ về những gì có thể và nên được làm.

Các bài viết thuộc dự án

Cụm 1 — Nền tảng lý luận: Ký ức, bản sắc và sự đứt gãy:

– Nguy cơ đứt gãy ký ức tập thể trong khi sát nhập hành chính.

– Quyền lực, im lặng có hệ thống và những vùng trắng trong ký ức cộng đồng.

– Mất quyền kể chuyện đã xói mòn ký ức của cộng đồng dân tộc thiểu số như thế nào?.

– Đứt gãy ký ức và xói mòn bản sắc địa phương dưới áp lực đô thị hóa.

Cụm 2 — Ngôn ngữ và biểu đạt văn hóa bản địa:

– Thất thoát tri thức bản địa trong bối cảnh toàn cầu hóa tại Việt Nam.

– Đứt gãy liên thế hệ làm ngôn ngữ nghi lễ mất đi người kế thừa như thế nào?.

– Sự tàn lụi của ngôn ngữ âm thanh nghi lễ trước làn sóng đứt gãy văn hóa.

Cụm 3 — Không gian, biểu tượng và nghi lễ bản địa:

– Đồng nhất hóa trang phục và xóa mờ hệ thống ký hiệu văn hóa thiểu số.

– Phi thiêng hóa không gian bản địa trong không gian cộng đồng.

– Sân khấu hóa nghi lễ thay thế quy tắc cộng đồng trong lễ hội truyền thống.

Cụm 4 — Gia đình và thiết chế xã hội:

– Tái cấu trúc quan hệ liên thế hệ trong bối cảnh đô thị hóa.

– Sự suy yếu của thiết chế giáo dục phi chính thức của mâm cơm gia đình.

– Những hệ quả liên thế hệ khi người già ngưng truyền tải tri thức.

– Công nghiệp hóa tang ma đã giết chết bản sắc truyền thống như thế nào?.

Cụm 5 — Di cư, đô thị hóa và khủng hoảng bản sắc:

– Di cư nông thôn và sự xói mòn vốn xã hội, tri thức địa phương trong làng quê Việt Nam.

– Khủng hoảng căn tính của thế hệ trẻ trong xã hội đô thị hóa.

– Thương mại hóa cơ thể và sản xuất sự bất hài lòng của chuẩn mực thẩm mỹ đương đại.

Tổng kết dự án:

– Điều kiện, con đường và trách nhiệm liên thế hệ để tái thiết bản sắc.

Với toàn bộ 18 bài viết trải dài qua 5 cụm chủ đề, dự án đã hoàn thành mục tiêu khảo sát toàn diện những chiều kích chính của sự biến đổi văn hóa tại Việt Nam đương đại. Nhóm nghiên cứu hy vọng rằng công trình này sẽ không chỉ là tài liệu tham khảo học thuật mà còn là nguồn cảm hứng và cơ sở tư duy cho những ai đang và sẽ dành tâm huyết cho việc gìn giữ và tái thiết bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời đại đầy biến động này. Dự án được thực hiện với tinh thần nghiêm túc khoa học, cam kết cung cấp những góc nhìn đa chiều, toàn diện và dựa trên bằng chứng về các vấn đề văn hóa, xã hội và nhân học trong bối cảnh chuyển đổi lịch sử mà Việt Nam đang trải qua.