Chỉ vì bạn không thể trải nghiệm điều gì đó không có nghĩa là nó không có thật.

Tôi đã có một cuộc trò chuyện với con gái sáu tuổi của mình về thực tế của cầu vồng khi bé hỏi tại sao chúng ta không thể chạm vào nó. Tôi giải thích rằng đó là sự kết hợp giữa nước và ánh sáng tạo nên một ảo ảnh, nhưng sau đó bé hỏi liệu cảm xúc có thật không?. Tôi trả lời rằng có, nhưng không phải theo cách mà chúng ta có thể chạm và cảm nhận. Sau đó bé lại hỏi liệu những thứ như tiếng đánh rắm, hương vị hay cảm xúc có thật không, và tôi đã gặp khó khăn trong việc giải thích ý tưởng về những loại thật khác nhau. Tôi rất muốn nghe ý kiến của các bạn về cách giải thích những khái niệm này cho con bé.

(Lizz, Mỹ).

Có hai cách tiếp cận

Tôi có thể tiếp cận câu hỏi của Lizz theo hai cách. Lúc đầu, tôi nghĩ cô ấy muốn tôi giải thích bản chất của thực tại cho một đứa trẻ sáu tuổi. Không hẳn là kiểu giải thích như tôi năm tuổi, nhưng cũng không khác là bao. Big Think là một ấn phẩm thông minh dành cho những cá nhân tò mò và trưởng thành. Thậm chí, chúng tôi còn có một sản phẩm gọi là Explain It Like Im Smart (Giải thích như tôi thông minh), được tạo ra với mục đích phản đối việc làm nội dung trực tuyến ngày càng trở nên nông cạn. Vì vậy, Lizz, hôm nay tôi sẽ giải thích như bạn thông minh và để việc nói chuyện với con gái lại cho bạn tự xử lý.

Sau cùng, đây không phải là một chủ đề dễ dàng. Nó đi thẳng vào trọng tâm của một lĩnh vực triết học – một trong những lĩnh vực lâu đời nhất: siêu hình học. Siêu hình học là một phạm trù rộng lớn. Một mặt, nó đề cập đến Chúa và tôn giáo. Những hiện tượng như ma quỷ, jinn, hay Hồn Ma Giáng Sinh đều được xem là những thực thể siêu hình. Nhưng với mục đích hôm nay, siêu hình học cũng liên quan đến chất liệu có thể hoặc không thể là nền tảng của nhận thức. Nó đề cập đến những gì ẩn sau tấm màn của cảm giác và điều gì làm cho thứ gì đó thật hay không.

Để trả lời câu hỏi này đầy đủ hơn, tôi đã tìm đến nhà triết học Graham Harman thuộc Viện Kiến Trúc Nam California để nghe ý kiến của ông. Harman là một nhân vật lớn trong triết học về tính thực, và tôi hy vọng ý tưởng của ông sẽ mang đến cho Lizz một cách thú vị để chia sẻ lại với con gái.

Thực tại không là gì?

Tôi nghi ngờ rằng nếu bạn hỏi hầu hết mọi người Điều gì là thật?, câu trả lời đầu tiên của họ sẽ dựa trên một biến thể nào đó của chủ nghĩa duy vật. Họ sẽ nói rằng nó chiếm không gian (như Descartes đã nghĩ) hoặc được tạo thành từ các hạt vật chất. Chúng ta có thể nói rằng một cầu vồng được định nghĩa bởi sự khúc xạ ánh sáng. Một cảm xúc là sự tương tác của các hóa chất thần kinh trong não vào một thời điểm nhất định để đáp ứng với một kích thích. Nhưng Harman cho rằng định nghĩa này là quá hẹp.

Chủ nghĩa duy vật có một số vấn đề, và một trong những vấn đề rõ ràng nhất là các đối tượng toán học, ông nói với Big Think. Bởi vì, theo một cách nào đó, chúng là thật và thật ngay cả trước khi loài người xuất hiện. [Chúng ta có thể] liệt kê một số ngoại lệ không phải vật chất nhưng vẫn là thật. Một số người tin vào Chúa. Đó là một thứ không vật chất nhưng thật. Các nhân vật hư cấu cũng vậy. Nếu tôi nói Hamlet, thì ai cũng biết tôi đang nói về gì, và bất kỳ ai đã đọc vở kịch đều có một ý niệm về ý nghĩa của nhân vật đó.

Một cách phổ biến khác để định nghĩa thực tại là qua tác động của nó. Điều gì đó là thật nếu nó ảnh hưởng đến các thứ khác hoặc đến người khác. Chúa thay đổi cuộc sống của những người tin vào Ngài. Các đối tượng toán học thay đổi các phép tính, dự đoán và mô hình. Hamlet thay đổi cách một số người nhìn nhận thế giới. Một cầu vồng khiến chúng ta mỉm cười. Một tiếng đánh rắm khiến chúng ta lùi lại. Nhưng, ngay cả ở đây, cũng có vấn đề.

Tôi nghĩ cũng có thể có những thứ thật nhưng hiện tại không ảnh hưởng đến bất kỳ thứ gì khác mà có thể được kích hoạt bởi các hoàn cảnh nhất định. Vì vậy, điều này liên quan đến các tiềm năng. Tôi nhớ trong thời kỳ [Chiến tranh Balkan], trước khi tình hình trở nên thực sự tồi tệ, tôi đã đọc một bài viết ngắn về Ratko Mladić trên một tạp chí tin tức nhỏ, và họ gọi ông ta là một tội phạm chiến tranh tiềm năng vì danh tiếng tàn bạo của ông. Nhưng cuộc chiến vẫn còn rất sớm, và ông chưa có cơ hội làm bất kỳ điều gì trong số đó. Tất nhiên, sau này ông ta trở thành một tội phạm chiến tranh thực sự. Vì vậy, tôi sẽ nói rằng kẻ tội phạm chiến tranh trong Mladić đã ở đó. Chỉ là nó chưa được kích hoạt bởi cơ hội do chiến tranh mang lại.

Ở đây, chúng ta có thể rời xa vị trí của Harman. Không phải ai cũng đồng ý với ý tưởng rằng mọi tiềm năng của một đối tượng đều là thật ngay lúc này. Một ngày nào đó, bạn có thể trở thành kẻ sát nhân. Liệu kẻ sát nhân trong bạn có thật không? Một giọt mưa có thể một ngày nào đó gặp ánh sáng ở một vị trí nhất định để tạo ra cầu vồng, nhưng điều đó có nghĩa là cầu vồng có thật bên trong giọt mưa không?

Thực tại không thể rút gọn

Không có câu trả lời dễ dàng cho tất cả những điều này (nhưng nếu bạn thích thử, có lẽ bạn nên cân nhắc việc học triết học ở trường đại học). Và chủ đề này cũng có nguy cơ khiến một đứa trẻ sáu tuổi tò mò nhìn cầu vồng bị bối rối. Tôi nghi ngờ Lizz sẽ ngồi xuống với con gái để nói về những sắc thái của tiềm năng.

Vậy, điều gì là thật? Harman định nghĩa thật là một cái gì đó không thể rút gọn thành các phần của nó. Một đối tượng thực sự sẽ là thứ như nước, kết hợp hydro và oxy nhưng có thêm các thuộc tính mà không phần nào trong đó có được. Chúng tôi gọi điều này là sự nổi lên.

Đối với Harman, thứ gì đó là thật nếu tất cả các phần của đối tượng đó phối hợp với nhau để tạo ra một thứ gì đó mới hoặc nổi lên mà không thể được giải thích bằng các phần riêng lẻ. Một cầu vồng là một ví dụ tốt. Cầu vồng là thật vì nó là hiện tượng nổi lên từ nước, ánh sáng và con mắt con người. Mắt người không phải là cầu vồng. Nước không phải là cầu vồng. Nhưng khi bạn kết hợp tất cả các yếu tố đó lại, bạn sẽ có một thứ gì đó thật.

Định nghĩa của Harman không liên quan đến tri thức – nó không phải về những gì chúng ta biết là thật hay không. Nó cũng không phải là một tuyên bố ngôn ngữ học. Nó là một tuyên bố siêu hình. Cầu vồng có thể phụ thuộc vào mắt người, ví dụ, để biết rằng chúng có ở đó, nhưng, như Harman nói, cầu vồng vẫn không hoàn toàn phụ thuộc vào tâm trí vì tôi không thể chỉ nói bất cứ điều gì về nó mà tôi muốn. Có những mô tả chính xác và không chính xác về một cầu vồng. Nói cách khác, có một cách đúng hoặc sai để mô tả cầu vồng.