Hãy cùng nhìn vào những gì xảy ra trong cơ thể (và tâm trí) của chúng ta trong suốt một ngày.

Cú đêm hay chim sớm?

Giống như hầu hết sinh vật trên Trái Đất, con người hoạt động theo chu kỳ sáng – tối. Hãy cùng nhìn vào những gì xảy ra trong cơ thể (và tâm trí) của chúng ta trong suốt một ngày.

2h sáng: Lượng bạch cầu lympho cao nhất – cơ thể phục hồi tốt vào ban đêm.

3h sáng: Lưu lượng máu đến não đạt mức cao nhất vào ban đêm.

4h Sáng: Hormone tăng trưởng được tiết ra – chịu trách nhiệm tái tạo mô ở người lớn và phát triển ở trẻ em. Vasopressin cũng tăng – giúp chúng ta không phải dậy đi vệ sinh ban đêm. Ở trẻ em, hệ nội tiết chưa hoàn thiện nên dễ xảy ra tình trạng đái dầm. Prolactin – hoóc – môn liên quan đến tiết sữa – cũng đạt đỉnh vào thời điểm này.

5h sáng: Nhiệt độ cơ thể xuống thấp nhất. Với người ngủ muộn, đây là giữa chu kỳ giấc ngủ; với người dậy sớm, là lúc kết thúc.

5h – 7h sáng: Ruột già hoạt động mạnh – thời điểm cơ thể thải độc.

6h sáng: Ánh sáng chiếu vào võng mạc khiến vùng dưới đồi giảm sản xuất melatonin (hoóc – môn gây buồn ngủ). Cortisol bắt đầu tăng mạnh, đạt đỉnh khoảng 7h – thúc đẩy chuyển hóa glucose, phân giải axit béo thành năng lượng, ức chế miễn dịch. Cortisol còn giúp ghi nhớ ngắn hạn – nên đây là thời điểm tốt để xem lại lịch trình trong ngày. Cũng là lúc thích hợp để vận động nhẹ, giãn gân cốt và thiền.

7h sáng: Melatonin ngừng sản xuất. Cơ thể trở nên nhạy cảm hơn với các kích thích nhẹ.

7h – 9h sáng: Dạ dày hoạt động mạnh – hấp thu dưỡng chất tối đa. Thời điểm lý tưởng để ăn sáng.

8h sáng: Noradrenaline tăng nhiệt độ cơ thể. Cortisol cao nhất trong ngày. Ghrelin (hoóc – môn đói) tăng mạnh – chúng ta bắt đầu cảm thấy đói.

9h sáng: Glucose trong máu cao – do ảnh hưởng từ cortisol.

9h – 11h sáng: Lá lách và thận hoạt động – sản xuất enzym tiêu hóa. Thời điểm phù hợp cho công việc hoặc tập luyện nhẹ.

10h sáng: Nhiệt độ cơ thể tăng – tăng sự tỉnh táo và linh hoạt.

11h – 13h: Khả năng tập trung và nhận thức ở mức cao.

14h: Glucose trong máu cao nhất – nguồn năng lượng chính cho cơ và não.

15h: Noradrenaline và nhiệt độ cơ thể tăng – cải thiện phối hợp vận động và hoạt động cơ.

15h – 18h: Thời gian lý tưởng cho vận động thể chất cường độ cao – ít bị chấn thương. Ty thể trong cơ xương hoạt động mạnh, hấp thu oxy cao. Tập luyện thời điểm này còn giúp đồng bộ lại đồng hồ sinh học.

20h: Tuyến tùng bắt đầu sản xuất melatonin từ tryptophan. Hạt bí ngô và tảo spirulina khô là nguồn cung tốt. Cần hạn chế ánh sáng mạnh và màn hình điện tử vào lúc này.

21h: Melatonin tăng – có thể phát hiện trong huyết tương và nước bọt.

22h: Ruột giảm hoạt động – không nên ăn nhiều dù lúc này khẩu vị tốt.

23h: Cortisol thấp nhất. Trong khi ngủ, nó sẽ tăng dần và đạt đỉnh để đánh thức cơ thể.

0h: Testosterone cao – đặc biệt sau 3 giờ ngủ. Ghrelin cũng tăng, nếu ngủ không sâu có thể khiến cảm thấy đói.

Những sự thật thú vị về đồng hồ sinh học

– Nobel 2017: Các protein CLOCK và BMAL1 kích hoạt gen PER và CRY. Sau đó PER và CRY kết hợp rồi ức chế CLOCK và BMAL1. Khi chúng phân hủy, CLOCK và BMAL1 lại hoạt động. Chu kỳ này lặp lại theo nhịp 24 giờ.

– Zeitgeber – yếu tố đồng bộ hóa đồng hồ sinh học quan trọng nhất là ánh sáng. Vùng nhân trên giao thoa thị giác (trong vùng dưới đồi) giữ vai trò điều phối nhịp sinh học. Thức ăn và vận động cũng ảnh hưởng.

– Ánh sáng xanh từ màn hình ức chế sản xuất melatonin mạnh hơn ánh sáng cam – lý do khiến bạn khó ngủ sau khi dùng điện thoại hoặc máy tính.

– 1962, nhà thám hiểm Michel Siffre sống trong hang 2 tháng: ăn, ngủ và tỉnh dậy theo nhịp sinh học cá nhân (~24,5h). Ông bị rối loạn nhận thức về thời gian – đếm 120 giây mất… 5 phút.

– Cây cối không chỉ nở và khép hoa theo thời gian mà còn nâng hạ cành.

– Từng nghĩ vi khuẩn quá đơn giản để nhận biết thời gian, nhưng cyanobacteria cũng có đồng hồ sinh học.

– Nấm cũng có đồng hồ riêng – tiến hóa độc lập với động vật và vi khuẩn.

– Động vật ăn vào lúc nên nghỉ thường dễ tăng cân.

– Rối loạn nhịp sinh học gây trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và chuyển hóa.

– Hiệu quả và độc tính thuốc phụ thuộc vào thời điểm dùng.

– Tín hiệu giữa hai nơron luôn truyền cùng thời điểm – cách cơ thể đo chính xác thời gian.

Mạng lưới kim cương của Indra

Theo Kinh Hoa Nghiêm, vũ trụ như một mạng lưới kim cương vô tận. Mỗi điểm là một viên ngọc phản chiếu tất cả các viên khác, chứa cả quá khứ, hiện tại và tương lai.

Cơ thể con người cũng như vậy – một mạng lưới phụ thuộc lẫn nhau. Một kích thích nhỏ cũng tạo ra chuỗi phản ứng toàn hệ.

Không thể mô tả hệ thống này bằng nhị phân đơn giản, nhưng có thể nhận thấy các xu hướng, chu kỳ lặp đi lặp lại theo nhịp mặt trời mọc và lặn. Đồng hồ sinh học là kỳ quan của tiến hóa – hiểu được nó chính là chìa khóa để có một ngày hiệu quả và trọn vẹn.