Con người không phải là loài sát nhân nhiều nhất trên hành tinh này. Một nghiên cứu gần đây đã công bố tỷ lệ tử vong do bạo lực, trong đó phát hiện rằng cầy meerkat là loài gây chết chóc nhiều nhất.

Nhìn lại bản chất bạo lực qua lăng kính sinh học tiến hóa và tổ chức xã hội

Trong suốt một thời kỳ lịch sử phát triển tri thức vô cùng dài lao, nhận thức của nhân loại về thế giới tự nhiên và vị trí độc tôn của chính mình thường bị che mờ bởi những lăng kính chủ quan mang đậm tính chất vị kỷ của loài người. Con người luôn mang trong mình một niềm tin sâu sắc, đôi khi là mù quáng, rằng nền văn minh mà chúng ta đã dày công kiến tạo là một sự đoạn tuyệt hoàn toàn với những bản năng sinh học tàn khốc, và rằng bạo lực có hệ thống là một sản phẩm phụ đầy tính khiếm khuyết độc quyền của trí tuệ bậc cao. Câu chuyện ngụ ngôn kinh điển về Cain và Abel đã khắc sâu vào tâm thức văn hóa của chúng ta những bài học triết lý vô giá, dạy chúng ta về sự tàn ác tột cùng của việc phá vỡ hợp đồng xã hội thiêng liêng bằng cách trực tiếp tước đoạt mạng sống của người khác. Ngay cả trong bối cảnh xã hội hiện đại ngày nay, khi các hệ thống pháp luật và đạo đức đã được thiết lập một cách kiên cố, chúng ta vẫn luôn mang một nỗi ám ảnh dai dẳng, cảm thấy như khả năng kết thúc cuộc sống dưới bàn tay tàn bạo của đồng loại vẫn cao hơn rất nhiều so với việc chết do các nguyên nhân tự nhiên thông thường. Tuy nhiên, sự phát triển vượt bậc của các ngành khoa học như sinh thái học hành vi, nhân chủng học tiến hóa và sinh học thống kê trong những thập kỷ gần đây đã giáng một đòn mạnh mẽ vào tư duy phân mảnh này, buộc giới hàn lâm phải mở rộng tầm nhìn ra ngoài ranh giới của giống loài. Bằng cách tiến hành những phân tích quy mô lớn và không khoan nhượng về hành vi bạo lực bên trong thế giới động vật hoang dã, các nhà khoa học đã phơi bày một hiện thực sinh học trần trụi, nơi sự sát hại đồng loại không phải là một hiện tượng bất thường mang tính suy đồi đạo đức, mà thực chất lại là một chiến lược sinh tồn đã được lập trình tinh vi từ hàng triệu năm trước. Việc soi chiếu lịch sử bạo lực của nhân loại vào bức tranh tổng thể của các loài động vật có vú không chỉ giúp chúng ta giải mã được nguồn gốc tiến hóa của sự gây hấn, mà còn cung cấp những bằng chứng học thuật vô giá để định hình lại cách chúng ta đánh giá về sự ưu việt của nền văn minh, cũng như những giới hạn bản năng mà cấu trúc xã hội con người vẫn đang ngày đêm nỗ lực để kiểm soát và vượt qua.

Động lực bạo lực nội loài và nghịch lý sinh thái trong thế giới động vật có vú

Việc gạt bỏ những định kiến lãng mạn hóa về một thế giới tự nhiên hiền hòa và đầy tình yêu thương là bước đi học thuật đầu tiên và quan trọng nhất để tiếp cận chân lý sinh học. Khi các nhà nghiên cứu bắt đầu định lượng hóa các hành vi tương tác xã hội trong tự nhiên, họ đã phát hiện ra rằng sự cạnh tranh khốc liệt nhất không phải lúc nào cũng đến từ các loài săn mồi ngoại lai, mà thường xuất phát từ chính những cá thể chia sẻ chung một nguồn gen di truyền. Để tồn tại trong một môi trường tài nguyên hữu hạn, nhiều loài động vật có vú đã phát triển những cơ chế sinh lý và tập tính bầy đàn đặc thù nhằm loại bỏ các đối thủ cạnh tranh sinh sản và thức ăn ngay từ bên trong nội bộ quần thể của mình. Góc nhìn tiến hóa này mở ra một chương mới trong việc nghiên cứu động lực học hành vi, chứng minh rằng bạo lực sát hại đồng loại hoàn toàn có thể là một động cơ mang tính thích nghi cao độ, giúp duy trì sự cân bằng sinh thái vĩ mô của một giống loài bất chấp việc nó mang lại sự tàn nhẫn ở cấp độ vi mô cá thể.

Sự thật tàn khốc phía sau vỏ bọc hiền lành của loài cầy meerkat

Trong nhiều thập kỷ qua, các bộ phim tài liệu truyền hình và những chương trình giáo dục về thế giới tự nhiên thường cố ý khắc họa hình ảnh của loài cầy meerkat sống trên các hoang mạc châu Phi như một biểu tượng tuyệt đẹp cho tinh thần đoàn kết, sự cảnh giác cao độ và tình yêu thương gia đình gắn bó khăng khít. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ bọc đầy tính giải trí và có phần đáng yêu đó lại ẩn chứa một sự thật sinh học tàn khốc có khả năng làm sụp đổ mọi hệ thống phân loại đạo đức sinh thái thông thường của con người. Để làm rõ vấn đề này, một nghiên cứu khoa học quy mô lớn gần đây đã công bố những báo cáo thống kê chi tiết về tỷ lệ tử vong do bạo lực, trong đó phát hiện một cách đầy bất ngờ rằng loài cầy meerkat chính là loài gây chết chóc nhiều nhất đối với đồng loại, chứ hoàn toàn không phải là con người như chúng ta vẫn thường tự huyễn hoặc và mặc cảm. Đặc biệt hơn, nghiên cứu mang tính bước ngoặt này đã tiến hành thu thập và xem xét kho dữ liệu khổng lồ của hơn 1.000 loài động vật có vú khác nhau trên toàn cầu, nhằm phân tích một cách có hệ thống và minh bạch tỷ lệ bạo lực diễn ra giữa các cá thể trong cùng một loài. Kết quả phân tích định lượng đã khẳng định rằng, trong điều kiện sinh tồn hoang dã tự nhiên, một cá thể cầy meerkat có khả năng tử vong lên đến 20% dưới bàn tay tàn bạo của chính những cá thể đồng loại thuộc cùng cấu trúc bầy đàn của chúng. Con số thống kê gây chấn động này không chỉ phá vỡ hình tượng ôn hòa được xây dựng bởi truyền thông đại chúng, mà còn đặt ra những câu hỏi nền tảng về bản chất thực sự của sự hợp tác xã hội và cái giá phải trả bằng máu để duy trì tính bền vững của một quần thể sinh vật sống trong môi trường khắc nghiệt.

Nguyên nhân sâu xa dẫn đến tỷ lệ sát hại đồng loại cao đến mức khó tin ở loài cầy meerkat hoàn toàn không xuất phát từ những cơn thịnh nộ vô cớ hay sự điên loạn sinh lý mang tính cá biệt, mà nó được bắt rễ vững chắc từ một cấu trúc xã hội phân cấp quyền lực cực kỳ hà khắc và mang tính độc quyền sinh sản tột độ. Trong một quần thể cầy meerkat điển hình, toàn bộ hệ thống xã hội được tổ chức xoay quanh sự cai trị tuyệt đối của một cặp cái và đực thống trị, những kẻ duy nhất được trao cho đặc quyền thiêng liêng là duy trì nòi giống và truyền lại bộ gen của mình cho thế hệ tương lai. Tất cả những cá thể còn lại trong bầy đàn, bất kể độ tuổi hay giới tính, đều bị ép buộc phải hạ mình đóng vai trò là những tầng lớp lao động phục dịch không có khả năng sinh sản, cống hiến toàn bộ sức lực của mình cho việc đào hang, canh gác thú săn mồi và tìm kiếm thức ăn để nuôi dưỡng thế hệ con non của cặp đôi cầm quyền. Khi một con cái thuộc tầng lớp cấp dưới cố tình vi phạm quy tắc sinh học ngầm này và tiến hành giao phối bí mật để mang thai, sự trừng phạt từ giới cầm quyền sẽ diễn ra một cách tàn nhẫn và triệt để nhằm bảo vệ sự độc tôn di truyền. Con cái thống trị sẽ không ngần ngại tiến hành các cuộc tấn công bạo lực đẫm máu để tước đoạt sinh mạng của toàn bộ những con non mới chào đời thuộc về cá thể cấp dưới, thậm chí là trục xuất người mẹ ra khỏi lãnh thổ an toàn của bầy đàn, đẩy cá thể đó vào chỗ chết chắc chắn giữa hoang mạc khô cằn. Hành vi giết con non của chính đồng loại này là động lực chính yếu đóng góp vào tỷ lệ tử vong khổng lồ được ghi nhận trong các báo cáo sinh thái, thể hiện một chiến lược quản lý tài nguyên cực đoan nhưng lại vô cùng hiệu quả để ngăn chặn sự bùng nổ dân số vượt quá giới hạn chịu đựng của môi trường sống.

Việc thừa nhận và phân tích sâu sắc bản chất tàn khốc của loài cầy meerkat mang lại những hệ quả học thuật vô cùng to lớn, buộc chúng ta phải tái định vị lại vị trí của loài người trên cán cân bạo lực sinh học của toàn bộ vương quốc động vật. Khi nhà báo khoa học Ed Yong (1981 – nay), cây bút xuất sắc đến từ tạp chí The Atlantic, tiến hành tổng hợp chi tiết các loài động vật có vú bạo lực nhất dựa trên hệ thống dữ liệu sinh học khổng lồ, ông đã trình bày một bảng xếp hạng rõ ràng mà ở đó loài người hoàn toàn không nằm trong danh sách những sinh vật khát máu nhất đó. Bảng xếp hạng trực quan này là một minh chứng đanh thép nhằm bác bỏ quan điểm dĩ nhân vi trung tiêu cực, vốn luôn coi con người là một sai lầm tiến hóa duy nhất mang trong mình khả năng hủy diệt đồng loại một cách có hệ thống và quy mô lớn. Đối với nhiều loài động vật hoang dã, việc sát hại những thành viên trong cùng một quần thể không được nhìn nhận thông qua lăng kính đạo đức về tội ác hay sự băng hoại nhân cách, mà nó đơn thuần chỉ là một công cụ sinh thái được tối ưu hóa qua hàng triệu năm chọn lọc tự nhiên nhằm đảm bảo sự sống còn cho nhóm gen ưu tú nhất. Mặc dù sự thật này mang lại cảm giác vô cùng lạnh lẽo và tàn nhẫn đối với những hệ giá trị nhân văn mà con người hằng trân trọng, nhưng nó lại cung cấp một cái nhìn chân thực và đa chiều hơn về cách thức mà mạng lưới sự sống trên Trái Đất tự điều chỉnh và duy trì sự tồn tại bền bỉ trước sức ép tàn khốc của các quy luật tiến hóa vô tình.

Di sản bạo lực trong cây tiến hóa của bộ linh trưởng

Quá trình đào sâu vào việc lập bản đồ bạo lực nội loài trong giới tự nhiên không chỉ giúp khoa học giải oan cho loài người khỏi vị trí tàn ác độc tôn, mà còn phơi bày một mối liên kết di truyền học vô cùng phức tạp và sâu sắc giữa cấu trúc hành vi của con người hiện đại với những người họ hàng sinh học gần gũi nhất trong lịch sử tiến hóa. Khi xem xét cẩn trọng cấu trúc của các số liệu thống kê trong nghiên cứu quy mô lớn về tỷ lệ tử vong do bạo lực, các nhà sinh học tiến hóa đã nhận thấy một xu hướng phân bổ vô cùng đáng chú ý và mang tính hệ thống cao: các loài linh trưởng khác liên tục xuất hiện trong danh sách những sinh vật tàn sát đồng loại nhiều nhất, một hiện tượng khoa học cung cấp bằng chứng rõ ràng cho thấy nhân loại chúng ta đang trực tiếp chia sẻ một di sản bạo lực lâu đời và ăn sâu vào mã gen. Sự góp mặt thường xuyên của các loài vượn lớn, khỉ đầu chó và tinh tinh trong các bảng xếp hạng bạo lực đẫm máu nhất đã phá vỡ hoàn toàn bức tranh lý tưởng hóa về một đời sống bầy đàn thanh bình trên các tán cây rừng nhiệt đới nguyên sinh. Thay vì một xã hội thuần túy dựa trên sự hợp tác ôn hòa, việc chia sẻ nguồn thức ăn thực vật và những hành vi chải chuốt lông mao nhằm gắn kết tình cảm, cấu trúc xã hội của rất nhiều loài linh trưởng bậc cao trên thực tế lại được thiết lập, củng cố và duy trì thông qua một hệ thống phân cấp quyền lực vô cùng khắc nghiệt, nơi sức mạnh cơ bắp và khả năng răn đe bằng bạo lực đóng vai trò là cán cân tối thượng định đoạt mọi trật tự phân chia tài nguyên và cơ hội sinh sản.

Cơ chế bạo lực trong hệ thống sinh thái học của bộ linh trưởng được vận hành thông qua các hình thức gây hấn có tổ chức và mang tính toán chiến lược vô cùng tinh vi, khác biệt hoàn toàn với những hành vi tấn công tự phát hay mất kiểm soát do bản năng sinh tồn thuần túy chi phối ở các loài động vật bậc thấp. Ở các quần thể tinh tinh, các nhà nguyên thủy học đã ghi nhận và cung cấp tài liệu chi tiết về những cuộc tuần tra biên giới đẫm máu do các con đực trưởng thành hợp sức tổ chức, với mục tiêu rõ ràng là săn lùng, phục kích và tiến hành tàn sát một cách có chủ đích các cá thể đực đơn lẻ thuộc về những bầy đàn lân cận nhằm mục đích mở rộng không gian sinh tồn và loại bỏ các đối thủ cạnh tranh gen di truyền tiềm tàng. Bên cạnh đó, tình trạng sát hại con non của đồng loại, tương tự như ở loài cầy meerkat nhưng với những động cơ phức tạp hơn, cũng diễn ra vô cùng phổ biến mỗi khi có sự đảo lộn về mặt quyền lực, đặc biệt là khi một con đực lạ mặt xâm nhập và lật đổ thành công con đực đầu đàn cũ để chiếm lấy ngôi vương thống trị. Bằng cách tiêu diệt những đứa con ngoại lai mang dòng máu của kẻ tiền nhiệm, con đực mới lên ngôi không chỉ loại bỏ đi những đối thủ trong tương lai mà còn trực tiếp thúc đẩy các con cái trong bầy nhanh chóng quay trở lại thời kỳ động dục, từ đó tối ưu hóa khoảng thời gian quý giá để truyền lại bộ gen của chính mình trước khi bị một kẻ thách thức trẻ khỏe hơn hạ bệ. Chuỗi hành vi bạo lực mang tính hệ thống và được quy chuẩn hóa trong các nghi thức xã hội này chứng minh rằng sự gây hấn nội loài là một công cụ tiến hóa thiết yếu nhằm duy trì cấu trúc quyền lực và sự ổn định động học trong các tổ chức linh trưởng phức tạp.

Sự thấu hiểu tường tận về hệ sinh thái học bạo lực của bộ linh trưởng mang lại một nền tảng vô cùng vững chắc để các nhà khoa học có thể giải thích được nguồn gốc cốt lõi của những xung đột mang tính chất nguyên thủy trong lịch sử phát triển của giống loài Homo sapiens. Việc nhận thức được rằng những người tổ tiên xa xôi của chúng ta đã trải qua hàng triệu năm tiến hóa trong một môi trường mà ở đó sự cảnh giác cao độ trước đồng loại và khả năng áp dụng bạo lực nhóm là những yếu tố tiên quyết để đảm bảo sự sống còn, giúp chúng ta nhìn nhận bản chất con người một cách thực tế và đa chiều hơn. Tuy nhiên, sự nhận thức này tuyệt đối không được sử dụng như một luận điểm mang tính ngụy biện sinh học nhằm mục đích biện minh hay hợp pháp hóa cho các hành vi tội ác và chiến tranh tàn khốc trong xã hội văn minh hiện đại. Thay vào đó, việc thấu hiểu tường tận di sản bạo lực tiến hóa này lại càng làm nổi bật hơn nữa sự vĩ đại và thành tựu vô tiền khoáng hậu của quá trình văn minh hóa mà con người đã đạt được. Chúng ta không phải là những sinh vật sinh ra với một bản ngã thuần khiết và bị xã hội làm cho vấy bẩn, mà chúng ta là những sinh vật mang trong mình mầm mống của sự gây hấn tàn khốc nhưng lại sở hữu năng lực trí tuệ siêu việt để xây dựng nên các khế ước đạo đức, các thiết chế pháp luật và những quy chuẩn văn hóa phức tạp nhằm mục đích kiềm chế, thuần hóa và vượt qua chính những bản năng sinh học nguyên thủy tối tăm nhất của mình.

Những phản biện học thuật về phương pháp đo lường bạo lực

Mặc dù các nghiên cứu định lượng quy mô lớn về hành vi bạo lực trong thế giới động vật có vú đã mang lại những góc nhìn đối sánh vô cùng giá trị và mang tính chất đột phá đối với sự hiểu biết của nhân loại, nhưng những phương pháp thu thập và phân loại dữ liệu nền tảng cấu thành nên các kết luận này vẫn vấp phải những làn sóng phản biện học thuật vô cùng mạnh mẽ từ giới chuyên môn hàn lâm. Nổi bật trong số những tiếng nói chỉ trích đó là nhà nhân chủng học lỗi lạc Polly Wiessner (1947 – nay) đang công tác tại Đại học Utah, người cùng với một đội ngũ đông đảo các nhà nghiên cứu chuyên sâu khác đã thẳng thắn bày tỏ sự nghi ngờ và cho biết họ gặp phải vô vàn những khó khăn nghiêm trọng trong việc phân tích và chấp nhận các khối dữ liệu khổng lồ do nghiên cứu này cung cấp. Cốt lõi của sự bất đồng quan điểm sâu sắc này nằm ở việc các nhà phân tích thống kê sinh học đã sử dụng một khung tham chiếu quá lỏng lẻo, dẫn đến việc định nghĩa về khái niệm giết người hoặc sự sát hại nội loài bị mở rộng một cách quá mức cần thiết, đánh đồng vô số các mô thức hành vi có bản chất tiến hóa và động cơ sinh thái học hoàn toàn khác biệt nhau vào chung một biến số phân tích duy nhất. Việc đơn giản hóa các tương tác xã hội vô cùng phức tạp thành những điểm dữ liệu rời rạc trên một biểu đồ không chỉ làm suy giảm giá trị thực tiễn của nghiên cứu, mà còn vô tình tạo ra những cách diễn dịch sai lệch về mặt bản chất đối với cấu trúc vận hành của từng hệ sinh thái đặc thù.

Để minh họa một cách trực quan cho sự thiếu chặt chẽ trong phương pháp nghiên cứu này, giáo sư Polly Wiessner (1947 – nay) đã chia sẻ quan điểm phản biện sắc bén của mình với tạp chí The Atlantic, nhấn mạnh rằng các tác giả của nghiên cứu họ đã tạo ra một món súp số liệu thực sự, bao gồm xung đột cá nhân với sự gây hấn có tổ chức, ăn thịt người có nghi thức, và nhiều yếu tố khác. Sự chỉ trích này nhắm trực tiếp vào việc cào bằng các hành vi sinh học vốn dĩ có khoảng cách rất xa về mặt động cơ nhận thức và ngữ cảnh xã hội. Ví dụ, một cuộc ẩu đả bộc phát giữa cá nhân hai con khỉ đực để tranh giành một quả trái cây chín mọng hoàn toàn không thể được đặt lên bàn cân so sánh với sự kiện một đội quân tinh tinh phối hợp nhịp nhàng để tiêu diệt một băng nhóm đối thủ, và càng không thể bị đánh đồng với những nghi thức tế sinh hiến tể hoặc việc tiêu thụ một phần thi thể của những thành viên đã khuất trong một số nền văn hóa bộ lạc tiền sử nhằm mục đích tưởng nhớ tôn giáo hay giải quyết nạn đói cực đoan. Khi tất cả những hành vi đa chiều và phức tạp này bị gộp chung lại thành một con số phần trăm khô khan để đại diện cho mức độ khát máu của một giống loài, bức tranh tổng thể về mặt tiến hóa sẽ lập tức trở nên vô cùng hỗn độn, mất đi hoàn toàn khả năng giải thích nguyên lý nhân quả của các cơ chế sinh thái học hành vi đang vận hành ngầm bên trong cấu trúc xã hội đó.

Hơn thế nữa, tính xác thực và độ tin cậy của các bộ dữ liệu lịch sử được sử dụng để tiến hành so sánh bạo lực giữa con người tiền sử và các loài động vật hoang dã cũng là một lỗ hổng phương pháp luận khổng lồ cần được giới hàn lâm nghiêm túc xem xét lại một cách thận trọng. Những báo cáo khảo cổ học về các vết nứt trên hộp sọ hay những mảnh mũi tên găm trong bộ xương hóa thạch thường chỉ cung cấp một góc nhìn phân mảnh, thiếu tính đại diện toàn diện, và do đó, các nguồn dữ liệu được sử dụng để định lượng hóa mức độ bạo lực thời tiền sử vốn dĩ có độ tin cậy rất biến động và dễ bị nhiễu loạn bởi các sai số thống kê. Giống như nhà nhân chủng học đã khẳng định một cách mạnh mẽ, khi những dữ liệu cổ sinh vật học mỏng manh này vô tình bị lấy ra khỏi ngữ cảnh địa lý, khí hậu và xã hội đặc thù của thời đại mà chúng được sinh ra, độ chính xác khoa học của chúng càng suy giảm đi một cách trầm trọng và không thể vớt vát được. Một hố chôn tập thể chứa đựng hài cốt của những người chết do xung đột vũ trang có thể bị đánh giá nhầm lẫn thành tỷ lệ tử vong cơ bản hàng ngày của toàn bộ khu vực, làm thổi phồng một cách vô căn cứ bản chất bạo lực của tổ tiên chúng ta. Do đó, mặc dù nghiên cứu quy mô lớn này có công lớn trong việc thức tỉnh tư duy con người về tính phổ quát của bạo lực sinh học, nhưng chúng ta bắt buộc phải tiếp nhận các con số thống kê đó thông qua một màng lọc học thuật vô cùng khắt khe, đặt mọi hành vi tương tác xã hội vào đúng vị trí của nó trên một ma trận phức tạp của những áp lực tiến hóa và những biến động không ngừng của môi trường sinh thái.

Sự biến thiên của bạo lực trong tiến trình lịch sử nhân loại

Khảo sát lịch sử phát triển của nhân loại dưới lăng kính của nhân chủng học tiến hóa không phải là việc tìm kiếm một hằng số cố định về bản chất thiện hay ác của con người, mà là quá trình giải mã những biến số phức tạp đã định hình nên hình thái bạo lực qua các thời kỳ. Trái ngược với quan điểm tĩnh tại cho rằng con người sinh ra đã được lập trình sẵn một lượng bạo lực không thể thay đổi, các bằng chứng khảo cổ học và lịch sử xã hội lại phác họa một biểu đồ hình sin chứa đựng vô vàn sự biến động dữ dội. Sự thăng trầm của tỷ lệ tử vong do xung đột nội loài không phản ánh những sự đột biến di truyền ngẫu nhiên, mà nó đóng vai trò như một tấm gương phản chiếu chính xác những áp lực sinh tồn khắc nghiệt của môi trường tự nhiên, cũng như năng lực tổ chức xã hội và sự tiến hóa của các thiết chế chính trị mà nhân loại đã sáng tạo ra để điều tiết hành vi của cá nhân vì lợi ích sống còn của cả một tập thể rộng lớn.

Bức tranh bạo lực thời kỳ tiền sử và bối cảnh sinh tồn

Khi các nhà nhân chủng học sử dụng các mô hình toán học để ngoại suy tỷ lệ tử vong ở những quần thể người nguyên thủy, họ đã phác họa nên một bức tranh sinh tồn vô cùng u ám và thấm đẫm máu mà tổ tiên chúng ta đã phải trải qua trong những bình minh của lịch sử loài người. Các con số phân tích từ nghiên cứu đã chỉ ra một hiện thực đáng kinh ngạc rằng, đối với những quần thể con người sinh sống trong khoảng thời gian kéo dài từ 500 đến 3.000 năm trước đây, tỷ lệ tử vong xuất phát từ các hành vi bạo lực do chính việc giết người gây ra đã chạm đến một ngưỡng vô cùng tàn khốc, có thể lên đến con số khủng khiếp từ 15% đến 30% tổng dân số. Mức độ tổn thất sinh mạng khổng lồ này, nếu đặt trong hệ quy chiếu của nền văn minh hiện đại với hàng tỷ người sinh sống an bình, là một sự tưởng tượng vượt quá sức chịu đựng của đạo đức nhân loại. Bầu không khí thù địch và sự bất an thường trực này cung cấp một nền tảng thực tế vô cùng vững chắc để giải thích vì sao câu chuyện ngụ ngôn về Cain tàn sát người anh em ruột thịt Abel lại trở thành một trong những nỗi ám ảnh nguyên thủy sâu sắc nhất, dạy chúng ta bài học cảnh tỉnh về sự tàn ác của việc tước đoạt sinh mạng và hành vi phá vỡ hợp đồng xã hội thiêng liêng nhất mà con người từng kiến tạo. Trong những bối cảnh vô cùng thiếu thốn và bất trắc đó, sự sống của một cá nhân vô cùng mong manh và dễ dàng bị tước đoạt bởi chính những người láng giềng mang chung hình hài sinh học, một minh chứng phũ phàng cho sự tàn nhẫn của quy luật cạnh tranh tài nguyên ở mức độ thô sơ nhất.

Để thấu hiểu được nguyên nhân gốc rễ dẫn đến tỷ lệ sát hại đồng loại cao chót vót trong các xã hội tiền sử, chúng ta bắt buộc phải phân tích sâu sắc các yếu tố động lực học về mặt môi trường và cấu trúc tổ chức của các bộ lạc săn bắt hái lượm cổ đại. Trong một thế giới chưa có sự hiện diện của nền nông nghiệp định cư vững chắc hay hệ thống lưu trữ lương thực tiên tiến, sự sống còn của toàn bộ các cá thể trong một bộ lạc phụ thuộc hoàn toàn vào những nguồn tài nguyên tự nhiên vô cùng hữu hạn và không thể dự đoán trước, thường xuyên bị đe dọa bởi những biến đổi khí hậu cực đoan như hạn hán kéo dài hoặc kỷ băng hà khắc nghiệt. Sự khan hiếm nghiêm trọng về mặt năng lượng duy trì sự sống này đã biến các ranh giới lãnh thổ săn bắn thành những khu vực quân sự hóa mang tính chất sống còn, nơi mà bất kỳ một sự xâm phạm nhỏ bé nào từ các bộ lạc ngoại lai cũng đồng nghĩa với việc trực tiếp tước đoạt đi miếng ăn của trẻ nhỏ và đẩy toàn bộ cấu trúc gia đình đến bờ vực của sự chết đói. Do đó, bạo lực phòng vệ và các cuộc tập kích tàn nhẫn nhằm tiêu diệt hoàn toàn các nhóm đối thủ cạnh tranh không được nhìn nhận như những tội ác vô nhân đạo cần phải bị lên án, mà chúng thực chất được tôn vinh như một nghĩa vụ đạo đức tối cao và là một chiến lược ưu sinh học bắt buộc nhằm mục đích bảo tồn sự tồn vong của mạng lưới gen di truyền thuộc về nhóm cộng đồng cốt lõi.

Đồng thời, sự vắng bóng hoàn toàn của một hệ thống tư pháp phân xử khách quan và một cơ quan quyền lực trung ương có khả năng cưỡng chế thi hành luật lệ đã biến thời kỳ tiền sử thành một môi trường sinh thái xã hội vận hành hoàn toàn theo quy luật trả thù cá nhân và bạo lực vòng lặp. Trong trạng thái tự nhiên hỗn mang đó, tương tự như những gì nhà triết học Thomas Hobbes (1588 – 1679) đã từng miêu tả một cách ám ảnh, mỗi một tranh chấp cá nhân nhỏ nhặt liên quan đến tài sản, danh dự hay cơ hội giao phối đều mang trong mình một mầm mống nguy hiểm có khả năng leo thang nhanh chóng thành một cuộc huyết chiến không thể vãn hồi. Nếu một cá nhân bị sát hại, việc không tiến hành trả thù bằng bạo lực đẫm máu không được xem là hành động cao thượng của sự tha thứ, mà sẽ bị đánh giá là dấu hiệu của sự yếu đuối hèn nhát, từ đó trực tiếp biến toàn bộ gia tộc hoặc bộ lạc của người đó thành một mục tiêu săn mồi dễ dàng cho những cuộc tấn công cướp bóc tiếp theo từ các thế lực thù địch. Cơ chế răn đe duy nhất có hiệu lực mạnh mẽ nhất trong bối cảnh vô chính phủ tiền sử này chính là việc thể hiện năng lực và sự sẵn sàng tàn sát đồng loại một cách không thương tiếc, một thực trạng bi đát đã giải thích lý do vì sao bạo lực nội loài từng là một bóng ma bao trùm và thống trị toàn bộ lịch sử sinh tồn kéo dài hàng vạn năm của tổ tiên loài người.

Tác động của cấu trúc chính trị đến việc kiểm soát bạo lực

Mặc dù tổ tiên của chúng ta đã từng chìm đắm trong những thời kỳ đen tối của sự tàn sát nội loài, nhưng nhân loại không bị giam cầm mãi mãi trong cái lồng sắt của bản năng sinh học hung bạo đó. Sự can thiệp của trí tuệ tập thể thông qua quá trình kiến tạo nên các thể chế văn hóa đã trở thành một ngã rẽ mang tính quyết định đối với số phận của giống loài. Đúng như những ghi nhận học thuật sâu sắc từ phía các tác giả nghiên cứu về sự biến thiên của lịch sử, tuy nhiên, mức độ bạo lực gây chết người đã thay đổi trong suốt lịch sử loài người và có thể liên quan đến các thay đổi trong tổ chức xã hội – chính trị của các quần thể người, tạo ra một biểu đồ phát triển vô cùng đáng kinh ngạc về năng lực tự kiểm soát của nền văn minh. Khi các cộng đồng săn bắt hái lượm rời rạc bắt đầu tiến hành định cư nông nghiệp, gia tăng dân số mạnh mẽ và hình thành nên những cấu trúc nhà nước sơ khai phức tạp, một sự chuyển dịch kiến trúc thượng tầng chưa từng có trong lịch sử tự nhiên đã chính thức diễn ra, mang theo một cơ chế hoàn toàn mới mẻ để quản lý và điều tiết nguồn năng lượng bạo lực khổng lồ vốn luôn âm ỉ cháy bên trong mỗi cá thể. Việc chuyển giao quyền tự quyết định sinh mạng cá nhân cho một cơ quan cai trị tập trung chính là bước tiến vĩ đại nhất giúp nhân loại hạ nhiệt mức độ tàn sát nội bộ ở cấp độ vi mô, mở ra một kỷ nguyên mới của sự ổn định dân sự tương đối.

Vai trò cốt lõi và mang tính cách mạng nhất của sự xuất hiện bộ máy nhà nước đối với quỹ đạo tiến hóa của bạo lực chính là việc thiết lập và củng cố thành công nguyên tắc độc quyền sử dụng vũ lực chính đáng. Thay vì để cho các cá nhân tự do vũ trang và giải quyết mọi mâu thuẫn sinh hoạt bằng luật rừng hoặc các cuộc trả thù đẫm máu kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác, cấu trúc nhà nước đã can thiệp mạnh mẽ bằng cách xây dựng nên một hệ thống pháp luật quy chuẩn rõ ràng, lực lượng cảnh sát trị an thường trực và các tòa án tư pháp chuyên biệt nhằm mục đích hòa giải tranh chấp một cách khách quan nhất. Sự thay đổi mang tính hệ thống này đã tước bỏ đi hoàn toàn động cơ phòng vệ phủ đầu và nghĩa vụ trả thù danh dự cá nhân, vốn dĩ là hai cỗ máy bơm nhiên liệu khổng lồ duy trì ngọn lửa tàn sát trong các xã hội bộ lạc tiền sử. Các số liệu thống kê tội phạm học lịch sử đã chứng minh một cách vô cùng thuyết phục rằng sự hoàn thiện của các cơ chế an ninh trật tự công cộng và sự gia tăng tính minh bạch của luật pháp trong các nhà nước dân chủ hiện đại đã trực tiếp kéo tụt tỷ lệ án mạng do xung đột cá nhân xuống một mức thấp chưa từng có trong suốt hàng trăm nghìn năm tồn tại của giống loài Homo sapiens trên bình diện hành tinh.

Tuy nhiên, sự can thiệp của các cấu trúc chính trị – xã hội phức tạp vào quỹ đạo của bạo lực hoàn toàn không phải là một phép thuật hoàn hảo có khả năng xóa bỏ vĩnh viễn lòng thù hận, mà nó chỉ thực hiện một phép biến đổi về mặt hình thái học nhằm tập trung hóa và công nghiệp hóa sức mạnh hủy diệt đó. Trong khi bạo lực bộc phát giữa các cá nhân sinh hoạt trong cùng một quần thể xã hội được kiềm chế hiệu quả nhờ vào bàn tay sắt của luật pháp nội bộ, thì năng lực gây hấn đó lại được bộ máy nhà nước chuyển hướng một cách có tính toán nhằm mục đích phục vụ cho những tham vọng bành trướng lãnh thổ địa chính trị vĩ mô. Các cuộc chiến tranh quy mô lớn giữa các đế chế, các cuộc thanh trừng sắc tộc tàn khốc nhân danh hệ tư tưởng và việc áp dụng triệt để những công nghệ vũ khí hiện đại bậc nhất để hủy diệt hàng loạt sinh mạng đã tạo ra những thảm kịch nhân đạo có quy mô tàn phá khổng lồ vượt xa mọi giới hạn tưởng tượng của một cá thể con người tiền sử. Sự thay đổi hình thái này đặt ra một bài toán triết học vô cùng nan giải và đầy tính nghịch lý đối với sự tiến bộ của nền văn minh hiện đại: chúng ta đã kiến tạo thành công những xã hội an toàn tuyệt đối ở bên trong nội bộ biên giới quốc gia để bảo vệ công dân của mình, nhưng đồng thời lại biến toàn bộ các tổ chức chính trị nhà nước khổng lồ đó thành những cỗ máy sát nhân hoàn hảo nhất, sở hữu khả năng kích hoạt và phát động sự tàn phá hủy diệt đối với đồng loại ở một quy mô tàn bạo và khủng khiếp hơn gấp bội lần so với tổ tiên hoang dã của chúng ta.

Vị trí thống trị và tác động hủy diệt đối với sinh quyển

Sự phân tích đa chiều về bản chất và lịch sử biến động của các hành vi gây hấn nội loài đòi hỏi chúng ta phải có một cái nhìn toàn diện hơn để xác định vị trí sinh thái thực sự của con người trên mạng lưới sự sống của hành tinh. Bất chấp những con số thống kê đẫm máu về các cuộc chiến tranh nhân tạo và sự tàn khốc của tội phạm bạo lực trong xã hội văn minh, khoa học vẫn đưa ra một kết luận vô cùng bất ngờ khi so sánh với thế giới tự nhiên. Thực tế đã chứng minh rõ ràng rằng có thể đã từng có một thời điểm tối tăm nào đó trong lịch sử tiến hóa nhân loại khi chúng ta không may lọt vào top 30 loài động vật có vú hành xử bạo lực nhất trên Trái Đất, nhưng nhờ vào sự thuần hóa của các thiết chế xã hội và nền tảng đạo đức học, chúng ta đã thành công thay đổi chính mình để thoát khỏi vị trí đáng xấu hổ đó. Bên cạnh đó, nghiên cứu thống kê sinh thái cũng đã củng cố vững chắc một lập luận mang tính định hướng quan trọng rằng mặc dù loài người chúng ta thực sự không hề đứng ở vị trí số một trong danh sách thống kê về việc tàn sát giết chết đồng loại, nhưng điều đó hoàn toàn không đồng nghĩa với việc chúng ta không giữ vững vị trí tối thượng và đáng sợ nhất như loài động vật có vú gây chết chóc khủng khiếp nhất trên hành tinh đối với phần còn lại của thế giới sinh học. Sự dịch chuyển mục tiêu bạo lực từ cấu trúc nội bộ sang việc áp bức toàn bộ các giống loài khác chính là hệ quả vĩ đại và cũng là bị kịch lớn nhất của sự bùng nổ trí tuệ nhân loại.

Khả năng hợp tác xã hội siêu việt và sự phát minh ra vô vàn các công cụ công nghệ tinh vi đã giải phóng loài người khỏi vị thế của một sinh vật săn bắt hái lượm yếu ớt, biến chúng ta trở thành một thế lực địa chất có sức mạnh tàn phá khủng khiếp chi phối toàn bộ tiến trình tiến hóa của sinh quyển. Sự bành trướng không ngừng nghỉ của nền văn minh công nghiệp, với lòng tham vô đáy đối với các nguồn tài nguyên thiên nhiên, đã trực tiếp trở thành nguyên nhân sâu xa khởi động một cuộc đại tuyệt chủng thứ sáu trong lịch sử Trái Đất, một sự kiện thảm khốc đang càn quét và xóa sổ hàng loạt những hệ sinh thái vô cùng phong phú và phức tạp. Năng lực gây chết chóc vĩ đại của con người hiện đại không còn được thể hiện qua những hành vi săn bắn đẫm máu truyền thống mang tính chất trực tiếp giữa kẻ đi săn và con mồi, mà nó đã được thể chế hóa và công nghiệp hóa một cách lạnh lùng thông qua những hành động tàn phá sinh thái gián tiếp nhưng vô cùng triệt để: hành vi phá rừng mưa nhiệt đới để mở rộng diện tích canh tác nông nghiệp công nghiệp, làm biến đổi khí hậu toàn cầu thông qua việc xả thải khí nhà kính ồ ạt, và làm ô nhiễm nghiêm trọng các đại dương bao la bằng rác thải vi nhựa và các hóa chất công nghiệp độc hại chết người. So với năng lực biến đổi và hủy diệt cấu trúc sinh học ở quy mô toàn cầu này, thì những tỷ lệ tử vong 20% trong nội bộ cấu trúc bầy đàn của loài cầy meerkat hoang dã trên sa mạc chỉ còn là những con số vô cùng nhỏ bé, phản ánh một thứ bản năng sinh tồn thô sơ không mang trong mình ý thức về tương lai.

Nhận thức sâu sắc về sự chênh lệch to lớn giữa khả năng kiểm soát bạo lực nội bộ đáng tự hào và năng lực hủy diệt vô song đối với môi trường sinh thái ngoại vi đặt ra một trọng trách đạo đức mang tính thời đại vô cùng khẩn thiết đối với toàn bộ các nền văn minh nhân loại trong thế kỷ XXI. Chúng ta không thể tiếp tục tự ru ngủ bản thân và ẩn nấp đằng sau niềm tự hào vô căn cứ rằng chúng ta đã xuất sắc vượt qua các loài động vật hoang dã hoang dại khác trong việc giảm thiểu hành vi sát hại các cá thể đồng loại trực tiếp. Sự vượt trội về mặt nhận thức trí tuệ và sự phát triển của công nghệ khoa học không trao cho chúng ta cái quyền tối thượng để trở thành những kẻ độc tài sinh học mang tính chất tàn sát, mà nó phải đi kèm với một nghĩa vụ luân lý thiêng liêng trong việc bảo vệ, duy trì và nâng tầm sự đa dạng của toàn bộ mạng lưới sự sống trên hành tinh mong manh này. Để nền văn minh con người thực sự đạt được sự trưởng thành toàn diện về mặt tiến hóa, chúng ta bắt buộc phải tiến hành nâng cấp hệ thống đạo đức học cốt lõi của mình, mở rộng khái niệm về sự đồng cảm và lòng xót thương ra bên ngoài ranh giới của cấu trúc gen di truyền giống loài Homo sapiens, thiết lập một hiệp ước hòa bình sinh thái mang tính chất bền vững và lâu dài với toàn thể phần còn lại của vương quốc tự nhiên rộng lớn ngoài kia.

Định vị lại bản chất con người giữa thế giới tự nhiên

Việc đi sâu phân tích và mổ xẻ những góc khuất tàn khốc của hành vi sát hại đồng loại thông qua lăng kính so sánh giữa xã hội loài người và thế giới động vật có vú đã mang đến một sự giải ảo cần thiết đối với nhận thức triết học của chúng ta về bản chất của sự sống và tiến hóa. Sự thật đẫm máu về một hệ thống xã hội phân cấp tàn nhẫn được thực thi một cách bản năng bởi loài cầy meerkat hoang dã, hay di sản bạo lực lâu đời được thừa hưởng qua hàng triệu năm từ các dòng dõi linh trưởng xa xưa, đã đập tan hoàn toàn định kiến cho rằng con người là hiện thân duy nhất của tội ác và sự hủy diệt nội loài. Bạo lực thực chất là một cơ chế thích nghi sinh học phổ biến nhằm giải quyết các bài toán hóc búa về quản lý tài nguyên trong một môi trường sống đầy rẫy sự bất trắc, và lịch sử của chính giống loài chúng ta, với những tỷ lệ tử vong kinh hoàng trong thời kỳ tiền sử mờ mịt, cũng từng hoàn toàn tuân phục dưới sự cai trị của quy luật nghiệt ngã đó. Tuy nhiên, vinh quang đích thực của nền văn minh nhân loại không nằm ở việc chúng ta sở hữu một bộ gen trong sáng vô nhiễm ngay từ thuở ban sơ, mà nằm ở sức mạnh siêu việt của khả năng sáng tạo văn hóa, năng lực xây dựng các khế ước xã hội, thiết chế nhà nước và hệ thống pháp luật chặt chẽ để kiểm soát thành công thứ bản năng nguyên thủy hung tàn đó. Việc loài người thành công kéo tụt mức độ bạo lực giữa các cá nhân xuống mức thấp kỷ lục chính là một minh chứng hùng hồn cho sự chiến thắng của trí tuệ tập thể trước sức mạnh của thú tính. Dù vậy, thành tựu xã hội vĩ đại này vẫn chưa thực sự trọn vẹn khi chúng ta vô tình chuyển hóa năng lượng bạo lực nội bộ thành năng lực tàn phá sinh thái quy mô lớn, biến bản thân trở thành mối đe dọa sinh tử và nguy hiểm nhất đối với sự tồn vong của toàn bộ hệ sinh quyển hành tinh. Trách nhiệm tối cao của con người trong kỷ nguyên mới không chỉ dừng lại ở việc duy trì một xã hội an bình, văn minh và không có sự sát hại lẫn nhau, mà còn là việc sử dụng chính nền tảng đạo đức và sức mạnh công nghệ vượt trội đó để kiểm soát lòng tham bành trướng, học cách chung sống hài hòa và trở thành những người bảo hộ tận tụy cho sự bền vững của mạng lưới sự sống trên toàn Trái Đất.