Bản năng bộ lạc cổ đại đằng sau văn hóa của con người

Từ săn bắn bộ lạc đến Stonehenge và cho đến ngày nay, bản năng đồng loại giúp con người phối hợp nỗ lực và học hỏi của mình.

Ba bản năng bộ lạc chính đã phát triển ở các giai đoạn khác nhau của thời kỳ Đồ đá. Những bản năng này giúp tổ tiên của chúng ta học hỏi cách sống của nhóm mình và hành động theo đó. Theo thuật ngữ học thuật, chúng mã hóa các mô thức của nhóm và sau đó thực hiện các mô thức này. Bạn có thể nghĩ rằng những hệ thống này vừa như một radar liên tục quét môi trường xã hội, vừa như một hệ thống lái tự động giúp bạn điều hướng an toàn qua đó.

Bản năng bộ lạc thay đổi trải nghiệm sống như thế nào?

Bản năng bộ lạc thay đổi trải nghiệm sống theo nhóm của con người theo nhiều cách khác nhau.

Đầu tiên, chúng giúp đẩy nhanh quá trình tiếp thu kỹ năng học được. Với bản năng bộ lạc, tôi không cần phải dựa vào thử và sai một cách khó nhọc, vì tôi có thể học được nhiều kỹ năng qua quan sát. Nếu tôi thấy một đồng loại dùng gậy để hái quả từ một cành cây cao, bộ não của tôi sẽ mã hóa hành động này và khi tôi rơi vào tình huống tương tự, tôi cảm thấy bị thúc giục làm theo. Nếu các thành viên khác của nhóm thấy tôi, họ có thể học được kỹ năng theo cùng cách, và cứ như vậy cho đến khi mọi người trong nhóm đều biết cách này.

Khi một hành động trở nên phổ biến trong một nhóm, nó mang ý nghĩa và chức năng vượt xa giá trị thực dụng ban đầu. Đó là điều mà chúng ta làm. Nó góp phần tạo ra sự giống nhau trong nhóm và sự khác biệt với nhóm ngoài, làm tăng cảm giác gắn bó và trung thành. Nó cũng tạo điều kiện mạnh mẽ cho sự hợp tác. Khi tôi học một kỹ năng qua việc quan sát bạn đồng hành, mã này trong đầu tôi được đánh dấu là thuộc về nhóm. Vì tôi biết rằng mọi người cũng biết kỹ năng đó, tôi có thể đoán trước được hành động của họ, hiểu được ý định của họ và đóng góp bổ trợ.

Sức mạnh của những điều được biết chung này đã được phát hiện một cách độc lập trong nhiều lĩnh vực khác nhau – các nhà ngôn ngữ học gọi đó là cơ sở chung, các nhà lý thuyết trò chơi gọi là tri thức chung, các nhà khoa học nhận thức gọi là kiến thức cấp hai, và các nhà tâm lý học gọi là siêu nhận thức.

Bản năng bộ lạc đột phá

Bản năng này được hoàn thiện qua hàng triệu năm tiến hóa – đã đưa tổ tiên thời kỳ Đồ đá của chúng ta vào con đường sống trong các nhóm có tính văn hóa cao và có tính hợp tác cao.

Bạn có thể đã nghe về câu chuyện từ thế kỷ hai mươi cho rằng tổ tiên của chúng ta chỉ sống thành các nhóm nhỏ của những người thân quen cùng kiếm ăn (giống như bầy tinh tinh) cho đến khi cuộc cách mạng nông nghiệp khoảng mười nghìn năm trước cho phép định cư vĩnh viễn, sản xuất thặng dư và có thời gian cho các hoạt động biểu tượng không thực dụng (chẳng hạn như xây dựng các đền thờ Stonehenge).

Khoa học mới trong thập kỷ qua đã lật ngược câu chuyện này, không chỉ về niên đại mà còn về phả hệ.

Các nhà khảo cổ đã phát hiện ra mộ phần hoàng tử và các công trình đền thờ có từ hàng chục nghìn năm trước khi xuất hiện nền nông nghiệp. Đền thờ mở đường cho nông trại và làng mạc, chứ không phải ngược lại. Những dấu vết của các cuộc săn quy mô lớn cách đây hàng trăm nghìn năm thể hiện sự bắt đầu của tổ chức theo dòng tộc.

Và cách đây cả triệu năm, tổ tiên của chúng ta đã phối hợp tìm kiếm thức ăn với mức độ phức tạp vượt xa các loài linh trưởng khác. Những khám phá này mang lại cho hành trình của loài người một góc nhìn mới và đáng ngưỡng mộ. Gần như từ buổi đầu của nhân loại, chúng ta đã là loài vật sống theo kiểu bộ lạc.

Đột phá xã hội của loài Homo erectus

Những đột phá xã hội của loài Homo erectus xuất phát từ hệ thống tâm lý đầu tiên trong số này, bản năng đồng loại.

Đây là một sự thích nghi để sao chép các phản ứng học hỏi từ người khác, đặc biệt là các thói quen được chia sẻ bởi nhiều người khác. Khi hệ thống não này hình thành, con người sơ khai bắt đầu mã hóa cách các thành viên khác trong nhóm săn bắn, thu thập thực vật, tránh thú săn, tìm bạn đời, và tương tự. Họ cũng cảm thấy bị thúc giục tuân theo các mã này, đặc biệt khi ở gần những người đồng hành có thể phối hợp cùng trong các hoạt động này. Trong các nhiệm vụ quan trọng cho sự sống còn như tìm kiếm thức ăn và tự vệ, làm việc cùng nhau làm tăng lợi ích và giảm rủi ro. Bản năng đồng loại giúp con người sơ khai gặt hái được những phần thưởng từ hoạt động phối hợp.

Sự tích lũy các mã đồng loại

Sự tích lũy các mã đồng loại này cũng làm cho trải nghiệm của con người trở nên xã hội hóa hơn.

Chúng ta ít cô đơn hơn các loài linh trưởng khác vì chúng ta mang theo đồng loại của mình trong tâm trí. Chúng ta liên tục được nhắc nhở qua các mã đồng loại về cách mà các thành viên khác trong nhóm thường phản ứng với những tình huống cụ thể. Chúng ta được bầu bạn – và đôi khi cảm thấy ngộp thở – bởi dòng chảy liên tục của các gợi ý từ vô thức về điều gì là bình thường để nghĩ, làm hoặc nói trong một tình huống. Các loài linh trưởng khác có thể hợp tác ở mức tối thiểu là cùng nhau tìm kiếm thức ăn, đôi khi có lợi cho nhau, chẳng hạn như khi làm con mồi hoảng sợ. Nhưng đó chỉ là hình thức chơi song song của trẻ nhỏ. Chúng không liên kết nhận thức và làm việc cùng nhau theo một kế hoạch chung.

Chúng ta ít cô đơn hơn các loài linh trưởng khác vì chúng ta mang theo đồng loại của mình trong tâm trí.

Mối liên kết với não bộ

Các mã đồng loại tự động xuất hiện trong những tình huống liên quan, nhờ vào cơ chế liên kết của bộ não.

Chúng ta không phải lúc nào cũng tuân theo các mã này, nhưng chúng ta cảm thấy có động lực hơn khi có mặt đồng loại. Nếu bạn lớn lên ở Mỹ, có lẽ bạn đã ghi nhớ phản ứng cười khi chụp ảnh. Nếu vậy, bạn không cần phải cố gắng cười; nó xảy ra tự động, đặc biệt nếu đó là ảnh nhóm. Việc tuân theo mã văn hóa giúp bạn hòa hợp với những người khác, và bạn sẽ trở nên chấp nhận được và dễ hiểu đối với họ. Ở Nga, có một mã văn hóa khác: việc giữ khuôn mặt nghiêm túc khi chụp chân dung là bình thường (điều này giải thích vì sao Putin và những người thân cận của ông thường xuất hiện với vẻ mặt nghiêm nghị).

Giá trị của bản năng đồng loại

Bản năng đồng loại khiến chúng ta nhạy cảm hơn nhiều với những người xung quanh so với các loài linh trưởng khác.

Khi trẻ mầm non đã học cách giải quyết một câu đố theo một cách nào đó thấy bạn đồng hành giải bằng cách khác, chúng có xu hướng chuyển sang phương pháp của bạn mình. Khỉ tinh tinh và đười ươi được đưa qua cùng quy trình này không thay đổi; chúng bám vào phương pháp đã hiệu quả với chúng từ trước. Khỉ thấy, khỉ làm không hoàn toàn đúng – chính chúng ta, loài người, mới là những kẻ bắt chước và tuân thủ chủ yếu.