Trái đất của chúng ta là nơi trú ngụ của một sự đa dạng sinh học tuyệt vời. Vậy bức tranh toàn cảnh của sự đa dạng sinh học trên Trái Đất trông như thế nào?

Trong bài viết này, tôi sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan – với đồ họa tóm tắt – về sinh khối của Trái Đất, cách nó phân bổ giữa các nhóm sinh vật (các nhóm phân loại sinh học), và các môi trường mà chúng sinh sống. Bản tóm tắt này dựa trên các phát hiện của nghiên cứu do Bar-On, Phillips & Milo công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)._

Nhận thức lại vị trí của loài người trong bức tranh sinh quyển toàn cầu

Trái Đất của chúng ta là nơi trú ngụ của một sự đa dạng sinh học tuyệt vời, một hệ sinh thái vô cùng phức tạp và tráng lệ đã không ngừng tiến hóa qua hàng tỷ năm lịch sử địa chất. Từ thuở bình minh của nền văn minh, con người luôn mang trong mình một niềm tin kiêu hãnh và mang đậm tính chất vị kỷ, tự định vị bản thân ở vị trí trung tâm của vũ trụ, tin rằng mình chi phối vạn vật và tự xem sự hiện diện của giống loài mình là yếu tố vĩ đại nhất, áp đảo nhất trên hành tinh. Chúng ta xây dựng nên những siêu đô thị khổng lồ, khai phá những vùng đất hoang vu, và làm biến đổi hoàn toàn diện mạo của tự nhiên, từ đó nuôi dưỡng ảo tưởng về sự khổng lồ vô song của sinh khối nhân loại. Vậy bức tranh toàn cảnh của sự đa dạng sinh học trên Trái Đất trông như thế nào khi chúng ta quyết định tháo gỡ lăng kính chủ quan đó và nhìn nhận thực tại thông qua những con số thống kê lạnh lùng, khách quan của sinh học định lượng? Trong bài viết học thuật này, tôi sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan – với đồ họa tóm tắt – về sinh khối của Trái Đất, cách nó phân bổ giữa các nhóm sinh vật (các nhóm phân loại sinh học), và các môi trường mà chúng sinh sống, nhằm mục đích tái cấu trúc lại nhận thức của chúng ta về tỷ lệ thực sự của sự sống. Bản tóm tắt mang tính bước ngoặt này được xây dựng dựa trên các phát hiện của một nghiên cứu quy mô toàn cầu do nhóm nhà khoa học xuất chúng bao gồm Yinon M. Bar-On (chưa rõ năm sinh – chưa rõ năm mất), Rob Phillips (1960 – nay) và Ron Milo (chưa rõ năm sinh – chưa rõ năm mất) thực hiện, và được công bố chính thức trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Thông qua việc thiết lập một hệ quy chiếu đo lường hoàn toàn mới mẻ và chính xác, nghiên cứu này không chỉ phơi bày sự nhỏ bé đến mức kinh ngạc của loài người trên cán cân vật lý của sinh quyển, mà còn vạch trần một cách phũ phàng về mức độ can thiệp tàn bạo và hậu quả hủy diệt mà những hoạt động nông nghiệp công nghiệp của chúng ta đang giáng xuống phần còn lại của thế giới tự nhiên.

Định lượng sự sống bằng thước đo sinh khối cacbon toàn cầu

Để có thể vẽ nên một bức tranh toàn cảnh chính xác và công bằng nhất về sự phân bổ của vạn vật trên hành tinh, giới khoa học bắt buộc phải tìm ra một ngôn ngữ chung, một đơn vị đo lường có khả năng bao quát được sự khác biệt khổng lồ về mặt hình thái học, kích thước và môi trường sống của các loài sinh vật. Việc từ bỏ các phương pháp đếm số học truyền thống để chuyển sang sử dụng thước đo sinh khối hữu cơ đã đánh dấu một cuộc cách mạng thực sự trong sinh thái học hệ thống, giúp chúng ta nhìn xuyên qua những định kiến về mặt thị giác để chạm đến bản chất cấu thành vật lý của sự sống đa dạng.

Hạn chế cố hữu của các phương pháp thống kê sinh học truyền thống

Trong suốt một thời kỳ dài của lịch sử nghiên cứu sinh học và bảo tồn thiên nhiên, các nhà khoa học đã phải vật lộn với câu hỏi cốt lõi về quy mô của sinh quyển. Có một số cách chúng ta có thể trả lời câu hỏi về lượng sự sống tồn tại trên Trái Đất, và mỗi một phương pháp lại mang đến một góc nhìn phản ánh những khía cạnh khác nhau của hệ sinh thái. Ví dụ, chúng ta có thể đếm số lượng loài, kích thước quần thể hoặc số lượng cá thể của mỗi sinh vật đang tồn tại trong một môi trường sống nhất định. Việc đếm số lượng loài, hay còn gọi là đo lường sự phong phú về mặt phân loại, rất hữu ích trong việc đánh giá mức độ đa dạng di truyền và sự phức tạp của quá trình tiến hóa chọn lọc tự nhiên. Trong khi đó, việc thống kê kích thước quần thể lại cung cấp những dữ liệu quan trọng phục vụ cho việc theo dõi rủi ro tuyệt chủng của các loài động vật hoặc thực vật đang đứng trước bờ vực nguy hiểm do biến đổi khí hậu hoặc do sự tàn phá môi trường sống tự nhiên. Những phương pháp này đã tạo nên nền tảng của ngành sinh thái học bảo tồn, giúp con người khoanh vùng và bảo vệ những điểm nóng đa dạng sinh học trên toàn cầu.

Tuy nhiên, khi mục tiêu nghiên cứu chuyển hướng sang việc đánh giá quy mô vật lý tổng thể và dòng chảy năng lượng vĩ mô của toàn bộ hành tinh, những phương pháp thống kê truyền thống này nhanh chóng bộc lộ những lỗ hổng phương pháp luận vô cùng nghiêm trọng. Nhưng các chỉ số này có thể gây khó khăn khi so sánh giữa các nhóm sinh vật: các sinh vật nhỏ có thể có quần thể lớn nhưng vẫn chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng khối lượng hữu cơ của Trái Đất. Hãy thử tưởng tượng sự khập khiễng vô lý khi chúng ta đặt lên bàn cân so sánh số lượng cá thể của một đàn voi châu Phi khổng lồ với số lượng của một đàn kiến thợ, hay với hàng tỷ tỷ vi khuẩn đang sinh sôi nảy nở bên trong một nhúm đất mùn. Một loài côn trùng có thể sở hữu số lượng cá thể lên đến hàng nghìn tỷ con trải rộng khắp các lục địa, tạo ra cảm giác về một sự thống trị tuyệt đối về mặt dân số, nhưng nếu gom toàn bộ khối lượng vật chất của chúng lại, chúng có thể vẫn nhẹ hơn rất nhiều so với một quần thể vài nghìn cá thể cá voi xanh đang bơi lội dưới đáy đại dương sâu thẳm. Sự chênh lệch phi mã về mặt kích thước vật lý giữa các sinh vật đơn bào và các loài thú có vú bậc cao khiến cho phép cộng số lượng cá thể trở thành một phép toán hoàn toàn vô nghĩa và mang tính chất đánh lừa trực giác.

Sự bế tắc trong việc sử dụng số lượng cá thể hoặc số lượng loài để so sánh đã cản trở giới học thuật trong việc trả lời một cách chính xác câu hỏi vĩ đại nhất: nhóm sinh vật nào thực sự đang nắm giữ khối lượng vật chất lớn nhất và đóng vai trò chi phối chu trình luân chuyển năng lượng của toàn bộ hệ sinh thái Trái Đất? Nếu thiếu đi một đơn vị quy đổi vạn năng, chúng ta sẽ mãi mãi bị mắc kẹt trong những ảo giác thị giác, thiên vị những sinh vật có kích thước lớn dễ dàng quan sát bằng mắt thường, và vô tình bỏ qua những hệ sinh thái vi mô vô hình nhưng lại đang âm thầm gánh vác toàn bộ trọng trách duy trì sự ổn định sinh hóa của hành tinh. Nhu cầu cấp thiết về một thước đo phổ quát, có khả năng loại bỏ hoàn toàn yếu tố biến thiên về kích thước cơ thể và tập trung vào bản chất vật chất cốt lõi của sự sống, đã thúc đẩy các nhà sinh thái học hệ thống phải tìm kiếm một giải pháp tiếp cận hoàn toàn mới, một giải pháp có khả năng quy đổi vạn vật về chung một mẫu số cơ bản nhất của hóa học hữu cơ.

Sinh khối cacbon và sự ra đời của một hệ quy chiếu mới

Để có một phép so sánh có ý nghĩa và mang tính chất bao quát toàn cầu, nhóm tác giả nghiên cứu Bar-On và cộng sự (2018) đã định lượng sự sống bằng cách sử dụng chỉ số sinh khối, một quyết định mang tính chất bước ngoặt giúp loại bỏ hoàn toàn những sai lệch phát sinh từ phương pháp đếm số lượng thông thường. Khái niệm sinh khối trong sinh thái học đại diện cho tổng khối lượng vật chất của các tổ chức sống, bao gồm tất cả các mô, màng tế bào và dịch cơ thể cấu thành nên sinh vật đó. Bằng cách cân đo đong đếm khối lượng thay vì số lượng, phương pháp này cho phép các nhà khoa học đặt một cây gỗ cổ thụ vĩ đại hàng nghìn năm tuổi và một đám vi khuẩn hiển vi lên cùng một bàn cân toán học một cách công bằng nhất. Sự chuyển dịch từ hệ thống phân tích định tính về sự đa dạng sang phân tích định lượng về khối lượng vật chất đã mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành sinh thái học hệ thống, cung cấp một nền tảng dữ liệu vững chắc để nghiên cứu về các chu trình sinh địa hóa vĩ mô, cũng như đánh giá chính xác mức độ lưu trữ và chuyển hóa năng lượng mặt trời thông qua các bậc dinh dưỡng khác nhau của mạng lưới thức ăn khổng lồ.

Việc chuẩn hóa đơn vị đo lường sinh khối cũng là một khía cạnh học thuật vô cùng tinh tế và quan trọng để đảm bảo tính chính xác tuyệt đối của kết quả nghiên cứu. Trong công trình này, sinh khối ở đây được đo bằng tấn cacbon vì cacbon là thành phần xây dựng cốt lõi của sự sống trên toàn bộ hành tinh xanh của chúng ta. Nếu sử dụng khối lượng tươi (bao gồm cả hàm lượng nước bên trong cơ thể sinh vật) làm thước đo, kết quả sẽ bị biến dạng nghiêm trọng bởi vì tỷ lệ nước trong cơ thể của một con sứa biển có thể lên tới hơn 95%, trong khi tỷ lệ nước trong thân của một cây xương rồng hay một hạt giống khô lại thấp hơn rất nhiều. Việc loại bỏ nước và các khoáng chất vô cơ khác để chỉ tập trung vào tổng khối lượng nguyên tố cacbon hữu cơ mang lại một phép đo phản ánh trung thực nhất năng lượng sinh học thực tế đang được tích lũy. Nguyên tố cacbon, với khả năng liên kết hóa học linh hoạt để tạo ra vô số các phân tử hữu cơ phức tạp từ ADN, protein cho đến xenlulozơ, chính là đồng tiền chung của nền kinh tế sinh học Trái Đất, là ngôn ngữ vật chất thống nhất liên kết mọi dạng sống từ những vực thẳm tối tăm của đại dương cho đến những đỉnh núi phủ đầy băng tuyết.

Trong đồ họa dưới đây của bản báo cáo khoa học, tôi tóm tắt sự phân bổ sinh khối toàn cầu theo vương quốc sinh vật (ở phía bên trái), với một phần phóng to của giới động vật (ở phía bên phải) để cung cấp cho người đọc một công cụ trực quan mạnh mẽ nhất nhằm đối chiếu các con số. Cách trình bày phân tầng này không chỉ đơn thuần là một bản tóm lược dữ liệu khô khan, mà nó đóng vai trò như một bản đồ tư duy mang tính chất khai sáng, buộc chúng ta phải đối mặt trực diện với một sự thật sinh học hoàn toàn trái ngược với những nhận thức chủ quan thường ngày. Bằng việc phân chia rõ ràng các vương quốc sinh vật dựa trên trữ lượng cacbon mà chúng đang nắm giữ, hệ quy chiếu mới này đã tước bỏ đi mọi sự thiên vị về mặt tình cảm, văn hóa hay kích thước bề ngoài, chỉ giữ lại một chân lý duy nhất: sức mạnh sinh thái học thực sự của một nhóm sinh vật được quyết định bởi lượng vật chất cơ bản mà chúng có khả năng tích lũy và chuyển hóa trong chuỗi tuần hoàn vĩnh cửu của tự nhiên.

Sự thống trị vô hình của thực vật và vi sinh vật

Khi chúng ta áp dụng hệ quy chiếu sinh khối cacbon này lên toàn bộ bề mặt hành tinh, kết quả thu được là một cú sốc lớn đối với những tư duy dĩ nhân vi trung truyền thống. Các điểm nổi bật là gì khi nhìn vào bảng thống kê vĩ đại này? Đầu tiên và quan trọng nhất, các số liệu đã khẳng định một cách đanh thép rằng thực vật – chủ yếu là cây – chiếm ưu thế tuyệt đối trong sự sống trên Trái Đất: chúng chiếm hơn 82% sinh khối tổng thể của toàn hành tinh. Sự thống trị vĩ đại này bắt nguồn từ vai trò độc tôn của thực vật với tư cách là những sinh vật sản xuất sơ cấp (autotroph), nắm giữ chìa khóa của phép màu quang hợp. Bằng khả năng chuyển hóa quang năng vô tận của mặt trời thành năng lượng hóa học dự trữ trong các phân tử đường, vương quốc thực vật không chỉ tự xây dựng nên thân thể khổng lồ của chính mình từ khí cacbonic và nước, mà còn cung cấp nền tảng năng lượng cơ bản nuôi dưỡng toàn bộ phần còn lại của sinh giới. Những khu rừng nhiệt đới bạt ngàn, những dải rừng tai-ga rộng lớn và những hệ sinh thái thực vật ngập mặn chính là những kho lưu trữ cacbon vĩ đại nhất, tạo ra một cấu trúc hạ tầng sinh thái học vững chãi, quy định điều kiện vi khí hậu và bảo vệ bề mặt lớp vỏ Trái Đất khỏi sự xói mòn khắc nghiệt của thời gian.

Nếu như sự vĩ đại của thực vật là điều chúng ta có thể dễ dàng cảm nhận được thông qua thị giác mỗi khi ngước nhìn những tán cây cổ thụ rợp bóng, thì phát hiện tiếp theo của nghiên cứu lại đưa chúng ta tiến vào một thế giới hoàn toàn khuất lấp. Ngạc nhiên hơn là sự hiện diện khổng lồ của các sinh vật chúng ta không thể nhìn thấy bằng mắt thường: vi khuẩn nhỏ bé chiếm tới 13% tổng sinh khối cacbon của Trái Đất. Mặc dù mỗi cá thể vi khuẩn chỉ có kích thước đo bằng micromet và cấu tạo tế bào vô cùng thô sơ, nhưng khả năng sinh sản theo cấp số nhân và năng lực thích nghi tuyệt đỉnh đã cho phép chúng xâm chiếm mọi ngóc ngách khắc nghiệt nhất của sinh quyển, từ những suối nước nóng sục sôi dưới đáy đại dương, bên trong các lớp đá nham thạch sâu thẳm, cho đến hệ vi sinh vật đường ruột của mọi loài động vật bậc cao. Khối lượng cacbon đồ sộ mà giới vi khuẩn đang nắm giữ không phải là một khối vật chất tĩnh lặng, mà nó đại diện cho một hệ thống nhà máy hóa chất khổng lồ hoạt động không ngừng nghỉ, thực hiện những quá trình phân giải chất hữu cơ, cố định đạm từ khí quyển và luân chuyển các nguyên tố vi lượng thiết yếu, đảm bảo cho cỗ máy sinh thái học của hành tinh không bao giờ bị đình trệ vì sự tích tụ của rác thải sinh học.

Sự tương phản lớn nhất và cũng là bài học thức tỉnh sâu sắc nhất đến từ sự đánh giá lại vị thế của các loài động vật trong hệ sinh thái toàn cầu. Trong khi nhận thức của chúng ta thường tập trung mạnh mẽ vào giới động vật, do chúng sở hữu khả năng di chuyển linh hoạt, tập tính xã hội phức tạp và đặc biệt là sự gần gũi về mặt tiến hóa với loài người, thì trên thực tế, giới động vật chỉ chiếm 0,4% sinh khối trên toàn hành tinh. Con số vô cùng khiêm tốn này là một minh chứng rõ ràng cho quy luật nhiệt động lực học trong sinh thái học: năng lượng luôn bị tiêu hao mạnh mẽ mỗi khi truyền qua các bậc dinh dưỡng cao hơn trong chuỗi thức ăn. Do động vật là sinh vật dị dưỡng, bắt buộc phải tiêu thụ thực vật hoặc các loài động vật khác để tồn tại, khối lượng vật chất mà chúng có thể tích lũy luôn bị giới hạn nghiêm ngặt bởi năng suất sơ cấp của vương quốc thực vật. Sự thật này buộc chúng ta phải nhìn nhận lại một cách khiêm nhường về vẻ đẹp và sự mong manh của vương quốc động vật; chúng không phải là chủ nhân của Trái Đất như những bộ phim tài liệu thường ca ngợi, mà chỉ là một tầng lớp tiêu thụ nhỏ bé sống bám vào sự vĩ đại thầm lặng của những tán lá xanh và những vi sinh vật vô hình đang nhẫn nại làm việc dưới các tầng đất sâu.

Sự mất cân bằng sinh thái do tác động của nền văn minh nhân loại

Từ bức tranh phân bổ sinh khối tự nhiên tổng thể, khi các nhà khoa học tiếp tục thu hẹp ống kính để quan sát sâu hơn vào bên trong cấu trúc của giới động vật có tỷ trọng 0,4% kia, họ đã phát hiện ra những dấu vết biến dạng kinh hoàng do sự can thiệp của con người. Loài người không chỉ là một giống loài nhỏ bé về mặt sinh học, mà còn là một thế lực địa chất có khả năng thao túng và bẻ cong các quy luật phân bổ sinh khối tự nhiên để phục vụ cho nhu cầu tiêu thụ vô tận của bản thân, đẩy toàn bộ hệ sinh thái đến bờ vực của sự sụp đổ không thể vãn hồi.

Sự khiêm tốn của loài người trên cán cân sinh khối sinh vật

Bất chấp những thành tựu rực rỡ của nền văn minh công nghệ, sự bùng nổ dân số lên tới hàng tỷ người và dấu chân sinh thái vĩ đại trải rộng khắp bề mặt địa cầu, khi đối diện với thước đo sinh khối cacbon lạnh lùng, bản ngã của nhân loại đã bị giáng một đòn mạnh mẽ. Các số liệu thống kê vô cùng chính xác đã chỉ ra rằng con người chỉ chiếm một phần rất nhỏ của sự sống trên Trái Đất – 0,01% tổng số toàn cầu, và khiêm tốn ở mức 2,5% sinh khối động vật (sinh khối động vật được hiển thị trong hộp bên phải của đồ họa trên). Con số 0,01% này là một minh họa hoàn hảo cho sự tầm thường về mặt vật lý của giống loài Homo sapiens giữa vũ trụ sinh học bao la. Dù chúng ta có khai thác kiệt quệ tài nguyên mỏ, đắp nên những con đập bê tông chắn ngang những dòng sông vĩ đại hay đưa tàu vũ trụ khám phá hệ mặt trời, thì về mặt bản chất cấu tạo vật chất, toàn bộ hơn tám tỷ người trên hành tinh cộng lại cũng chỉ là một vệt cacbon mỏng manh, một giọt nước vô cùng bé nhỏ giữa đại dương sự sống đang cuồn cuộn chảy trôi qua hàng triệu niên kỷ.

Để giúp bộ não con người có thể hình dung được quy mô của sự chênh lệch này một cách trực quan và dễ hiểu nhất, các nhà nghiên cứu đã đưa ra một phép ngoại suy toán học vô cùng thú vị nhưng cũng đầy ám ảnh: con người chỉ chiếm 0,01% sinh khối, vì vậy chúng ta sẽ cần khoảng 70 nghìn tỷ người mới có thể đạt đến tổng sinh khối trên Trái Đất. Con số 70 nghìn tỷ sinh mạng là một viễn cảnh viễn tưởng không tưởng, vượt xa giới hạn sức chứa vật lý và khả năng cung cấp lương thực của hành tinh xanh. Phép so sánh này không nhằm mục đích hạ thấp giá trị nhân phẩm hay thành tựu trí tuệ của loài người, mà nó đóng vai trò như một lời cảnh tỉnh triết học sâu sắc. Nó nhắc nhở chúng ta rằng nền tảng sức mạnh của nhân loại hoàn toàn không nằm ở khối lượng cơ bắp hay quy mô dân số đông đảo, mà nằm ở khả năng hợp tác xã hội, tư duy trừu tượng và năng lực chế tạo công cụ. Tuy nhiên, chính sự chênh lệch giữa khối lượng vật lý nhỏ bé và sức mạnh phá hủy khổng lồ này lại tạo ra một trạng thái nghịch lý cực kỳ nguy hiểm, khi một nhóm sinh khối không đáng kể lại nắm trong tay khả năng tiêu diệt 99,99% sinh khối còn lại chỉ bằng những quyết định công nghiệp mang tính vị kỷ.

Nhận thức sâu sắc về sự khiêm tốn của sinh khối nhân loại buộc chúng ta phải đánh giá lại toàn bộ triết lý phát triển của nền văn minh hiện đại. Chúng ta không bao giờ có thể chiến thắng tự nhiên trong một cuộc đua về quy mô khối lượng, và việc cố gắng chinh phục hệ sinh thái bằng bạo lực công nghệ là một hành động tự sát đầy ngu ngốc. Thay vì kiêu ngạo tự coi mình là những người cai trị tối cao có quyền ban phát sự sống và cái chết cho muôn loài, nhân loại cần phải thức tỉnh và học cách chấp nhận vai trò của một thành viên phụ thuộc trong cộng đồng sinh quyển. Sinh mạng và sự thịnh vượng của khối lượng cacbon 0,01% mang tên loài người này hoàn toàn bị trói buộc và phụ thuộc một cách tuyệt đối vào sự vận hành trơn tru của 99,99% sinh khối còn lại. Nếu vương quốc thực vật ngừng quang hợp, hoặc nếu thế giới vi sinh vật ngừng phân giải các hợp chất hữu cơ, thì toàn bộ nền văn minh rực rỡ của chúng ta sẽ sụp đổ thành cát bụi chỉ trong chớp mắt mà không một thiết chế chính trị hay công nghệ tối tân nào có thể cứu vãn được.

Sự bành trướng của sinh khối gia súc trong nền nông nghiệp công nghiệp

Nếu sự can thiệp của loài người chỉ dừng lại ở khối lượng vật chất 0,01% của chính bản thân chúng ta, thì gánh nặng đặt lên vai Trái Đất có lẽ đã không đạt đến mức độ khủng hoảng như hiện tại. Nhưng chúng ta cũng chịu trách nhiệm cho số phận và khối lượng của các loài động vật mà chúng ta chủ động lai tạo, nuôi dưỡng và nhân bản một cách vô tội vạ. Dù có vẻ như chỉ riêng sự hiện diện của con người là không đáng kể trên biểu đồ tổng thể, nhưng nhu cầu vô đáy về thịt, sữa và các sản phẩm gia súc của chúng ta đã đóng vai trò quan trọng và trực tiếp nhất trong việc thay đổi hoàn toàn cân bằng của sự sống động vật: gia súc hiện đang chiếm tới 4% tổng sinh khối động vật toàn cầu. Sự bùng nổ của sinh khối gia súc – bao gồm lợn, bò, cừu và gia cầm – không phải là kết quả của quá trình tiến hóa tự nhiên hay khả năng thích nghi ưu việt của sinh học, mà là sản phẩm phụ hoàn toàn mang tính nhân tạo của chủ nghĩa tư bản nông nghiệp và hệ thống chăn nuôi công nghiệp quy mô lớn. Con người đã tự biến mình thành những kỹ sư di truyền tàn bạo, cưỡng bức các giống loài khác sinh sản theo một tốc độ phi tự nhiên nhằm mục đích biến chúng thành những cỗ máy chuyển hóa thức ăn thành protein động vật phục vụ cho những bữa ăn dư thừa dưỡng chất của các xã hội phát triển.

Để nhận thấy được tính chất bất thường và đáng báo động của hiện tượng này, hãy nhìn vào sự tương quan so sánh trực tiếp bên trong nội bộ các loài động vật có vú: sinh khối gia súc hiện nay đã lớn hơn tổng sinh khối của tất cả con người trên Trái Đất cộng lại; lớn hơn khối lượng của toàn bộ con người hơn 50%. Điều này có nghĩa là lượng thịt đang đi lại trong các trang trại công nghiệp, chen chúc trong những chuồng trại chật hẹp, vỗ béo bằng kháng sinh và thức ăn tổng hợp, còn nặng nề và chiếm nhiều không gian vật lý hơn cả chính những người đang tạo ra hệ thống tàn nhẫn đó. Sự phình to vô lý của khối sinh khối gia súc này kéo theo những hệ lụy thảm khốc về mặt sinh thái học năng lượng. Để duy trì một khối lượng vật chất khổng lồ lên tới 4% trong vương quốc động vật, hệ thống chăn nuôi công nghiệp đòi hỏi một lượng tài nguyên đầu vào khổng lồ, bao gồm hàng triệu héc-ta đất nông nghiệp màu mỡ bị chuyển đổi thành các cánh đồng trồng ngô và đậu nành làm thức ăn chăn nuôi, hàng tỷ mét khối nước ngọt dự trữ bị khai thác kiệt quệ, và việc xả thải ra môi trường một lượng khí nhà kính khổng lồ đóng góp trực tiếp vào tốc độ gia tăng của biến đổi khí hậu toàn cầu.

Sự bành trướng bất thường của sinh khối gia súc chính là chỉ báo rõ ràng nhất cho thấy con người đang bẻ cong dòng chảy năng lượng của sinh quyển để phục vụ độc quyền cho một mô hình kinh tế tiêu thụ thiếu bền vững. Sự đa dạng sinh học phong phú của một hệ sinh thái tự nhiên khỏe mạnh đang bị thay thế một cách có hệ thống bằng sự đơn điệu và nghèo nàn của các quần thể động vật độc loài, mang mã gen bị biến đổi và hoàn toàn phụ thuộc vào sự duy trì nhân tạo. Việc tiêu tốn một lượng khổng lồ sinh khối thực vật chỉ để nuôi dưỡng sinh khối gia súc, với hiệu suất chuyển hóa năng lượng vô cùng thấp, là một sự lãng phí sinh thái học không thể bào chữa. Chừng nào nhân loại chưa thức tỉnh để thay đổi thói quen tiêu dùng thực phẩm và giảm thiểu sự phụ thuộc vào ngành chăn nuôi công nghiệp, thì chừng đó sự bành trướng của sinh khối gia súc sẽ tiếp tục tạo ra một sức ép khổng lồ, vắt kiệt sức lực của hành tinh và tước đoạt đi không gian sống thiết yếu của các loài động vật hoang dã vô tội khác.

Sự suy tàn của các loài động vật hoang dã có vú và chim

Hậu quả bi đát nhất của sự gia tăng dân số nhân loại và sự bùng nổ của sinh khối gia súc chính là sự thu hẹp và suy tàn với tốc độ chóng mặt của các hệ sinh thái động vật hoang dã tự nhiên. Biểu đồ thống kê sinh học đã gióng lên một hồi chuông thảm thiết khi chỉ ra rằng sinh khối gia súc còn nhiều hơn tất cả các loài động vật hoang dã cộng lại: các loài động vật có vú và chim hoang dã hiện tại chỉ còn chiếm vỏn vẹn 0,38% tổng sinh khối động vật – do đó, gia súc nặng hơn động vật có vú và chim hoang dã gấp mười lần. Con số 0,38% này là một bản cáo trạng vô cùng tàn nhẫn, phản ánh một cuộc đại tuyệt chủng im lặng đang diễn ra trên toàn cầu do chính bàn tay con người đạo diễn. Những đàn bò rừng bison từng làm rung chuyển các thảo nguyên Bắc Mỹ, những bầy voi vĩ đại từng lang thang khắp các cánh rừng nhiệt đới châu Á, hay những đàn chim di cư từng che khuất cả bầu trời, giờ đây chỉ còn là những tàn tích sinh học mong manh, bị dồn ép vào những khu bảo tồn nhỏ bé, rời rạc và không ngừng bị thu hẹp diện tích trước sự bành trướng của mũi nhọn đô thị hóa và nền tảng nông nghiệp độc canh. Sự đa dạng lộng lẫy của vương quốc động vật có vú và chim chóc hoang dã, vốn là kết quả tinh hoa của hàng chục triệu năm tiến hóa chọn lọc tự nhiên, đang bị lu mờ và thay thế hoàn toàn bởi khối lượng thịt mỡ thụ động của đàn bò và lợn nuôi nhốt.

Sự suy giảm thảm khốc của tỷ trọng sinh khối động vật hoang dã xuống mức 0,38% không chỉ đơn thuần là một tổn thất về mặt giá trị thẩm mỹ, cảnh quan hay bảo tồn các quỹ gen quý hiếm, mà nó đại diện cho sự sụp đổ nghiêm trọng của các cấu trúc chức năng sinh thái quan trọng bậc nhất. Các loài động vật hoang dã, từ những dã thú săn mồi đứng đầu chuỗi thức ăn cho đến những loài chim ăn hạt nhỏ bé, đều đóng vai trò như những kỹ sư sinh thái học không thể thay thế. Chúng duy trì sự kiểm soát số lượng của các loài động vật ăn cỏ, phát tán hạt giống thực vật đi khắp các khoảng cách địa lý xa xôi, tham gia trực tiếp vào quá trình thụ phấn cho hàng ngàn loài cây hoa, và duy trì sự luân chuyển cân bằng của các dòng chảy chất dinh dưỡng hữu cơ tự nhiên. Khi sinh khối của những mắt xích tiến hóa quan trọng này bị suy giảm xuống mức dưới ngưỡng an toàn, toàn bộ mạng lưới tương tác của hệ sinh thái sẽ trở nên vô cùng lỏng lẻo, suy yếu chức năng đề kháng và mất đi khả năng tự phục hồi trước những thảm họa cực đoan như cháy rừng, dịch bệnh hay những cơn bão lớn do biến đổi khí hậu gây ra.

Thực trạng gia súc công nghiệp nặng hơn các loài động vật có vú và chim hoang dã gấp mười lần là minh chứng hùng hồn nhất cho thấy hành tinh xanh đang bị biến đổi từ một khu vườn đa dạng sinh học vô giá trở thành một trang trại chăn nuôi khổng lồ và nghèo nàn nhằm phục vụ cho dạ dày của một giống loài duy nhất. Chúng ta đang đánh đổi sự sinh tồn của muôn loài và sự bền vững của toàn bộ sinh quyển vĩ mô để đổi lấy những lợi ích kinh tế vô cùng ngắn hạn và thiển cận. Để cứu vãn tình trạng khẩn cấp này, nhân loại bắt buộc phải thực hiện những sự thay đổi triệt để về hệ tư tưởng chính trị, tái cơ cấu lại các mô hình sản xuất nông nghiệp, và đặc biệt là phải trả lại không gian lãnh thổ sống hợp pháp cho thế giới hoang dã tự nhiên. Bảo vệ động vật hoang dã không còn là một hành động từ thiện hay một hoạt động bảo vệ môi trường mang tính chất bề nổi, mà đó là điều kiện tiên quyết và mang tính chất sinh tử để duy trì sự toàn vẹn của mạng lưới sự sống, từ đó trực tiếp bảo đảm cho sự tồn tại và phát triển bền vững của chính nền văn minh nhân loại trong những thế kỷ biến động sắp tới.

Kết luận

Bức tranh định lượng về sinh khối cacbon của Trái Đất đã phá vỡ hoàn toàn những định kiến kiêu ngạo của con người, phơi bày một nghịch lý sinh thái học sâu sắc nhất của Kỷ nguyên Nhân sinh (Anthropocene): một giống loài chỉ chiếm vỏn vẹn 0,01% khối lượng sự sống lại đang nắm giữ quyền lực độc đoán để định đoạt số phận của toàn bộ hệ sinh thái rộng lớn, biến dạng tự nhiên thông qua việc thổi phồng sinh khối gia súc và đẩy các loài động vật hoang dã vào con đường diệt vong. Sự thật này mang theo một thông điệp triết học vô cùng nặng nề nhưng cũng đầy tính khai sáng. Nó nhắc nhở chúng ta rằng nền văn minh nhân loại không hề tồn tại bên ngoài hay cao hơn các định luật sinh học của hành tinh, mà chúng ta chỉ là một bộ phận vô cùng nhỏ bé và cực kỳ phụ thuộc vào sự vận hành bền bỉ của những vương quốc thực vật và hệ vi sinh vật ẩn danh. Sức mạnh công nghệ siêu việt mà con người đang sở hữu không trao cho chúng ta cái quyền tối thượng để trở thành những kẻ bóc lột sinh thái tàn nhẫn, mà nó bắt buộc phải đi kèm với một trách nhiệm đạo đức lớn lao tương xứng: trách nhiệm bảo vệ và duy trì sự cân bằng tinh tế của sinh quyển. Việc thấu hiểu sự thật về các con số sinh khối không phải để gieo rắc sự tuyệt vọng, mà để kích hoạt một sự thức tỉnh quy mô toàn cầu, hối thúc nhân loại thiết lập lại các giới hạn tiêu dùng, thay đổi phương thức sản xuất lương thực và khẩn trương trả lại không gian sinh tồn thiết yếu cho thế giới hoang dã, trước khi cán cân sự sống bị nghiêng đổ hoàn toàn và kéo theo sự suy tàn của chính nền văn minh tự xưng là vĩ đại của chúng ta.