Tại sao thế hệ Z nên đọc văn học kinh điển và bắt đầu từ đâu?

Thế hệ Z không quá ngu ngốc để đọc văn học kinh điển, đây là hướng dẫn nhập môn.

Mở đầu

Tuần trước, tờ The Telegraph đăng một bài viết với tiêu đề Tại sao thế hệ Z quá ngu ngốc để đọc Đồi gió hú, viện dẫn mạng xã hội, khoảng chú ý ngày càng thu hẹp và brain rot (Tạm dịch: thối não – chỉ hiện tượng tiếp xúc quá nhiều với nội dung vô nghĩa trực tuyến) là lý do cho sự bất lực được cho là của những người trẻ trong việc đọc xuyên suốt tác phẩm của Emily Brontë (1818 – 1848). Đây là câu chuyện dễ kể và là tiêu đề hấp dẫn, dễ nhấp chuột – nhưng nó cũng không đúng sự thật. Tôi đã thấy rất nhiều người thuộc thế hệ Z đọc và yêu thích Đồi gió hú – và với tư cách là thành viên thế hệ Z, tôi đã đọc cuốn sách đó mà không gặp mấy khó khăn.

Vấn đề không phải là năng lực hay sự thiếu muốn đọc văn học kinh điển – mà là cái bệ tôn thờ mà văn học kinh điển được đặt lên đó. Nhiều người tránh né chúng vì cho rằng những cuốn sách đó quá dày đặc và khó nhằn, phù hợp hơn với các học giả hay những độc giả nghiêm túc, hoặc nên để dành đến khi lớn hơn mới hiểu được. Cảm giác e ngại đó khiến nhiều người không biết bắt đầu từ đâu. Bài viết này là hướng dẫn nhập môn dành cho bất kỳ ai muốn tiếp cận văn học kinh điển và chỉ cần một điểm xuất phát.

Tại sao thế hệ Z nên đọc văn học kinh điển?

Trong bối cảnh mà nhiều người lo ngại về sự phân mảnh của khả năng chú ý và sự bão hòa của nội dung tức thì, văn học kinh điển không phải là di vật lỗi thời – chúng là sự đối trọng cần thiết. Phần này lập luận tại sao việc dành thời gian cho những cuốn sách đòi hỏi sự tập trung thực sự lại quan trọng hơn bao giờ hết, và tại sao định kiến rằng thế hệ Z không thể hay không muốn làm điều đó lại bỏ qua một thực tế phức tạp hơn nhiều.

Những con số cho thấy một câu chuyện khác

Kể từ khi bản chuyển thể điện ảnh Đồi Gió Hú của đạo diễn Emerald Fennell (1985 – nay) được công bố, ngày càng nhiều người bắt đầu cầm lên tiểu thuyết kinh điển của Emily Brontë lần đầu tiên. Theo Penguin UK, doanh số của Đồi Gió Hú đã tăng 469% trong năm qua. Nhiều người đã lên mạng xã hội, đặc biệt là TikTok, để ghi lại trải nghiệm đọc cuốn tiểu thuyết lần đầu của mình.

Trong một phần bình luận TikTok cụ thể, đã có cuộc tranh luận về độ tuổi phù hợp để đọc Đồi Gió Hú. Một người dùng Mỹ lập luận rằng tiểu thuyết quá phức tạp cho học sinh trung học, vì họ sẽ không nắm bắt được ngôn ngữ hay chủ đề. Một người dùng người Anh chỉ ra rằng học sinh ở các trường học tại Anh đã đọc và nghiên cứu Đồi Gió Hú như một phần của chương trình giảng dạy trong nhiều năm. Sự khác biệt này không phải là về năng lực – đó là về tiếp xúc và kỳ vọng. Học sinh không đọc các tác phẩm kinh điển khó vì họ đặc biệt xuất sắc hay kiên nhẫn hơn – họ đọc vì người lớn xung quanh họ truyền đạt rằng đây là điều có thể làm được, không phải là điều cần phải sợ hãi.

Hiện tượng BookTok – sự hình thành của cộng đồng đọc sách trên TikTok – thường bị truyền thông chính thống mô tả theo cách giản lược thành các tiểu thuyết lãng mạn huyễn tưởng và nội dung nhạy cảm. Nhưng thực tế đa dạng hơn đáng kể. Các thẻ như classictok, literaryromancetok và darkacademia đã giới thiệu hàng triệu người trẻ đến với văn học từ Dostoevsky đến Virginia Woolf đến Gabriel García Márquez. Việc coi BookTok là đồng nhất với một loại nội dung duy nhất phản ánh sự không quen thuộc với nền tảng hơn là thực tế của những gì đang xảy ra trên đó.

Tại sao những cuốn sách đòi hỏi sự tập trung lại quan trọng hơn bao giờ hết

Nếu chúng ta đang ở trong thời đại của brain rot và khoảng chú ý bị phân mảnh, thì bây giờ chính là thời điểm để đọc những cuốn sách mà chúng ta thấy thách thức. Tất nhiên không có gì sai với việc đọc để giải trí và thoát ly – nhưng tạo không gian cho các loại đọc khác nhau là thứ sẽ làm bạn trở thành độc giả tốt hơn và phê phán hơn về lâu dài. Khi chúng ta đã quen với việc lướt liên tục và sự thỏa mãn tức thì, việc dành thời gian chậm lại và đọc thứ gì đó đòi hỏi sự tập trung chặt chẽ hơn thực sự là một liều thuốc.

Nghiên cứu về thần kinh học đọc – đặc biệt là công trình của nhà thần kinh học Maryanne Wolf (1947 – nay) tại Đại học California, Los Angeles, được ghi lại trong tác phẩm Cậu bé đọc sách và não bộ của chúng ta (Proust and the Squid, 2007) và cuốn tiếp theo Người đọc đến đây (Reader, Come Home, 2018) – đã chỉ ra rằng việc đọc văn bản phức tạp, đặc biệt là văn xuôi dài đòi hỏi sự chú ý bền vững, xây dựng những năng lực thần kinh cụ thể: khả năng giữ nhiều luồng thông tin song song, khả năng suy luận về ý định và quan điểm của người khác, khả năng ngồi trong sự mơ hồ mà không cần giải quyết nó ngay lập tức. Những năng lực này không chỉ là kỹ năng đọc – chúng là kỹ năng tư duy áp dụng rộng rãi. Và như Wolf đã cảnh báo, chúng là những kỹ năng có thể bị xói mòn bởi thói quen tiêu thụ nội dung cụ thể theo thời gian – nhưng cũng có thể được xây dựng lại thông qua thực hành có chủ ý.

Cái bệ tôn thờ khiến văn học kinh điển có vẻ không tiếp cận được

Vấn đề cốt lõi không phải là năng lực mà là sự e ngại được xây dựng xung quanh một số cuốn sách nhất định. Khi văn học kinh điển được trình bày như là lĩnh vực đặc quyền của những người đọc nghiêm túc hay như là thứ gì đó chỉ có thể được thực sự đánh giá cao sau một mức độ giáo dục nhất định, người ta nhận được tín hiệu rằng đây không dành cho họ – không phải vì họ thiếu khả năng mà vì họ thiếu tư cách. Tín hiệu đó là không chính xác và gây hại.

Thực tế là hầu hết các tác phẩm kinh điển được coi là khó thực ra dễ tiếp cận hơn nhiều so với vẻ ngoài của chúng khi tiếp cận với kỳ vọng đúng đắn. Ngôn ngữ cổ xưa hay cấu trúc câu dài có thể đòi hỏi thời gian làm quen ban đầu – nhưng não bộ con người thích nghi với các khuôn mẫu ngôn ngữ mới một cách đáng kể nhanh chóng khi tiếp xúc nhất quán. Hầu hết độc giả nhận thấy rằng sau 30 đến 50 trang, ngôn ngữ của một tác phẩm kinh điển cụ thể bắt đầu cảm thấy quen thuộc và sự ma sát ban đầu biến mất gần như hoàn toàn. Điều ngăn cản nhiều người không phải là độ khó thực sự – mà là kỳ vọng rằng độ khó sẽ tiếp tục hoặc thậm chí tăng lên vô thời hạn.

8 tác phẩm kinh điển để bắt đầu

Danh sách này không phải là thứ tự bắt buộc hay danh sách đầy đủ – đây là những điểm xuất phát được lựa chọn vì chúng tiếp cận được, hấp dẫn và đại diện cho sự đa dạng đủ rộng để mỗi độc giả tìm thấy điều gì đó cộng hưởng. Mỗi tác phẩm được trình bày cùng chủ đề chính và một chi tiết thú vị để phá vỡ cảm giác rằng chúng là những di tích cần được kính cẩn thay vì những câu chuyện cần được sống trong đó.

4 tác phẩm tiếp cận từ truyện ngắn đến tiểu thuyết

Về phía Tây không có gì lạ (Of Mice and Men, 1937) của John Steinbeck (1902 – 1968) là điểm xuất phát lý tưởng cho người mới bắt đầu với văn học kinh điển. Đây là câu chuyện về hai người lao động di cư, George và Lennie, trong hành trình tìm việc làm giữa thời Đại Khủng hoảng nước Mỹ. Cuốn sách ngắn, cấu trúc đơn giản và ngôn ngữ trực tiếp – nhưng những chủ đề nó đặt ra về Giấc mơ Mỹ, tình bạn, sự cô đơn và số phận có chiều sâu đáng kể. Điều thú vị: tác phẩm thường xuyên xuất hiện trong danh sách sách bị cấm, đặc biệt là ở Mỹ – một lời nhắc nhở rằng những cuốn sách có sức mạnh thực sự thường gây khó chịu cho những người có quyền lực.

Trại súc vật (Animal Farm, 1945) của George Orwell (1903 – 1950) là một trong những ví dụ hoàn hảo nhất về cách văn học kinh điển có thể đơn giản về mặt bề mặt trong khi phức tạp về mặt ý tưởng. Tiểu thuyết ngụ ngôn theo dõi những con vật ở Nông trại Manor khi chúng nổi loạn chống lại chủ nhân của mình, hy vọng tạo ra một xã hội bình đẳng – và quan sát từng bước quá trình mà lý tưởng đó bị phản bội từ bên trong. Orwell đã viết nó như một bức tranh biếm họa của Cách mạng Nga năm 1917 với các nhân vật chính song song trực tiếp với các lãnh đạo Liên Xô, nhưng cuốn sách nói về cơ chế của tham nhũng quyền lực theo cách vượt qua bối cảnh lịch sử cụ thể và tiếp tục mô tả chính xác những năng lực của các thể chế của thế kỷ XXI.

Rebecca (1938) của Daphne du Maurier (1907 – 1989) là minh chứng cho việc văn học kinh điển không nhất thiết phải nghiêm túc hay khô khan. Đây là tiểu thuyết Gothic về một người vợ trẻ bị ám ảnh bởi ký ức về người vợ đã khuất của chồng, Rebecca – một cuốn sách hấp dẫn về kiểm soát tâm lý, bản sắc và bí ẩn mà nhiều độc giả hiện đại mô tả là không thể đặt xuống. Điều thú vị: du Maurier đã viết Rebecca trong 4 tháng sau khi vượt qua chứng bí bút – một lời nhắc nhở rằng ngay cả những tác phẩm kinh điển bền vững nhất cũng được viết bởi những người đang chiến đấu với những thách thức rất bình thường của việc sáng tác.

Frankenstein (1818) của Mary Shelley (1797 – 1851) – được coi là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng đầu tiên – được viết khi tác giả mới 18 tuổi, một thực tế phá vỡ ngay lập tức định kiến rằng văn học kinh điển là sản phẩm của những nhân vật uy nghiêm, cao tuổi. Câu chuyện về nhà khoa học trẻ Victor Frankenstein và sinh vật ông tạo ra đặt ra những câu hỏi về tham vọng không kiểm soát, trách nhiệm của nhà sáng tạo, sự cô đơn và định kiến mà vẫn còn cực kỳ liên quan đến các cuộc tranh luận đương đại về đạo đức khoa học và trí tuệ nhân tạo. Chủ đề về sự cô đơn của sinh vật – một thực thể bị từ chối và xa lánh không phải vì hành động của mình mà vì vẻ ngoài của mình – đã cộng hưởng với độc giả qua nhiều thế kỷ theo những cách mà Shelley có lẽ không thể hoàn toàn dự đoán.

4 tác phẩm để đi sâu hơn

Jane Eyre (1847) của Charlotte Brontë (1816 – 1855) là tiểu thuyết Bildungsroman (Tạm dịch: tiểu thuyết trưởng thành) Gothic theo dõi một cô gái mồ côi vượt qua tuổi thơ khắc nghiệt để trở thành gia sư tại Thornfield Hall, nơi cô gặp người bí ẩn Rochester. Điều đáng chú ý về cuốn tiểu thuyết này là giọng nói của Jane – thẳng thắn, tự hào và hoàn toàn từ chối thu nhỏ bản thân để làm hài lòng những người có quyền lực hơn cô – cảm thấy cực kỳ hiện đại dù được viết vào thế kỷ XIX. Tiểu thuyết ban đầu được xuất bản dưới bút danh Currer Bell để tránh định kiến chống lại tác giả nữ trong thế kỷ XIX – và thực tế rằng nó phải như vậy là chính nó một bình luận về những cấu trúc quyền lực mà cuốn sách phê phán.

Chúa Ruồi (Lord of the Flies, 1954) của William Golding (1911 – 1993) theo dõi một nhóm học sinh người Anh bị mắc kẹt trên một hòn đảo hoang sau khi máy bay rơi, những người dần dần trở nên man rợ khi cố gắng tự quản lý. Cuốn sách là bài kiểm tra tư tưởng về bản chất con người khi tước đi các cấu trúc xã hội – nó hỏi: thứ gì thực sự giữ xã hội lại với nhau, và điều gì xảy ra khi thứ đó bị loại bỏ? Điều thú vị: cuốn sách bị từ chối 21 lần trước khi được xuất bản năm 1954 – một sự nhắc nhở khác rằng những tác phẩm cuối cùng được coi là kinh điển thường không được nhận ra ngay lập tức.

Gatsby vĩ đại (The Great Gatsby, 1925) của F. Scott Fitzgerald (1896 – 1940) theo dõi người kể chuyện Nick Carraway khi ông chuyển đến Long Island và trở thành hàng xóm của người triệu phú bí ẩn Jay Gatsby. Cuốn sách thường được coi là nghiên cứu điển hình về Giấc mơ Mỹ và sự rỗng tuếch của nó – nhưng đọc kỹ hơn, nó cũng là một phân tích về cách ảo tưởng và hiện thực phân kỳ, và những gì xảy ra với những người xây dựng bản sắc của mình trên nền tảng của những gì họ muốn được nhìn thấy là thay vì những gì họ thực sự là. Điều thú vị: cuốn sách là thất bại thương mại khi lần đầu xuất bản, chỉ trở thành thành công sau khi Fitzgerald qua đời – minh chứng cho thực tế rằng giá trị văn học và thành công thị trường không phải lúc nào cũng trùng khớp.

Sula (1973) của Toni Morrison (1931 – 2019) theo dõi tình bạn sâu sắc, suốt đời giữa Sula Peace và Nel Wright trong một cộng đồng người da đen ở Ohio. Đây là điểm xuất phát quan trọng bởi vì văn học kinh điển thường bị đồng nhất với văn học từ châu Âu hay từ tác giả da trắng – một sự đồng nhất phản ánh lịch sử của việc ai được đưa vào kinh điển và ai bị loại ra, không phải phẩm chất văn học thực sự. Morrison đã nhận giải Nobel Văn học năm 1993, và Sula là một trong những tác phẩm thể hiện rõ nhất tại sao – ngôn ngữ của bà vừa chính xác vừa thơ ca, và cuốn sách đặt ra những câu hỏi về tình bạn, danh tính, tự do và cộng đồng mà văn học kinh điển theo nghĩa hẹp thường không tiếp cận.

Kết luận

Văn học kinh điển không phải là bài kiểm tra về trí thông minh hay sự nghiêm túc trí tuệ. Đó là những câu chuyện – câu chuyện được viết bởi những người cụ thể trong những bối cảnh cụ thể, cố gắng đặt tên cho thứ gì đó thật về trải nghiệm người. Thứ gì đó ở đủ sâu và đủ trung thực để vẫn tiếp tục cộng hưởng với độc giả qua nhiều thập kỷ hay thế kỷ.

Thế hệ Z không quá ngu ngốc để đọc Đồi gió hú hay bất kỳ thứ gì khác trong danh sách này. Họ chỉ đôi khi chưa được cho phép cần thiết để tiếp cận những cuốn sách đó không phải bằng sự kính cẩn lo lắng mà bằng sự tò mò bình thường. Và sự tò mò bình thường – đặt câu hỏi, bất đồng với văn bản, tìm thấy thứ gì đó buồn cười hay lỗi thời hay bất ngờ phù hợp – thực ra là cách tiếp cận đúng đắn nhất có thể có với những cuốn sách này. Bởi vì những tác giả viết chúng không viết để được kính trọng. Họ viết để được đọc.