Tiềm năng chữa lành của âm thanh

Khoa học nói gì về khả năng sử dụng âm nhạc như một liệu pháp, và các nhạc sĩ có thể mang lại những hiểu biết gì khi thiết kế các nghiên cứu chất lượng?

Âm thanh có thể là một công cụ bị bỏ qua trong việc tăng cường sức khỏe tinh thần

Hãy tưởng tượng bạn vừa trải qua một ngày tồi tệ ở nơi làm việc. Trên đường về nhà, bạn bật nhạc. Đó là một bản nhạc cũ, bạn đã lâu không nghe lại nhưng từng đánh dấu một chương đầy ý nghĩa trong cuộc đời. Bạn vặn lớn âm lượng và những rắc rối trong ngày dần tan biến. Bài hát dâng cao. Trên tay bạn xuất hiện cảm giác nổi da gà (còn gọi là frisson hay aesthetic chills), một hiện tượng phổ biến khi nghe nhạc hoặc kích thích giác quan khác, nhưng vẫn chưa có lời giải thích tiến hóa rõ ràng. Và khi bài hát kế tiếp vang lên, tâm trạng bạn đã khá hơn nhiều.

Âm nhạc có thể chạm đến cảm xúc chúng ta một cách sâu sắc. Nhưng ngoài việc khiến ta lắc lư theo nhịp hoặc khơi gợi cảm xúc, âm nhạc thực sự ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào? Khoa học nói gì về khả năng sử dụng âm nhạc như một liệu pháp, và các nhạc sĩ có thể mang lại những hiểu biết gì khi thiết kế các nghiên cứu chất lượng?

Từng được xem là một phương pháp y học thay thế, ngày càng có nhiều nghiên cứu cho thấy âm nhạc và âm thanh có thể giúp giảm nhẹ các triệu chứng của các rối loạn tâm lý. Trên phương diện tổng thể, các can thiệp bằng âm nhạc đã được chứng minh có thể nâng cao tâm trạng và sức khỏe tinh thần.

Một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp vào năm 2022 trên 26 nghiên cứu cho thấy các can thiệp bằng âm nhạc có liên hệ với sự cải thiện đáng kể cả về mặt thống kê lẫn lâm sàng đối với chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe tâm thần. Nghiên cứu cũng cho thấy có bằng chứng về những lợi ích vật lý, nhưng các hiệu quả này ít rõ rệt hơn.

Một tổng hợp trước đó của hơn 400 bài báo khoa học cũng nhấn mạnh lợi ích tâm lý và thể chất của âm nhạc, đặc biệt trong việc cải thiện tâm trạng và giảm căng thẳng. Các buổi thiền âm thanh (sound healing sessions) cũng cho thấy hiệu quả tương tự, giúp giảm căng thẳng, cải thiện sức khỏe tinh thần và thậm chí giảm đau thể chất.

Một khái niệm quan trọng trong việc lý giải cách âm nhạc tác động đến con người là đồng bộ hóa sóng não (brainwave entrainment) – quá trình trong đó hoạt động não bộ đồng bộ hóa tự nhiên với nhịp điệu của các kích thích bên ngoài định kỳ, như nhịp của một bài hát. Vào những năm 1990, các nhà nghiên cứu lần đầu tiên cho thấy rằng việc đồng bộ hóa này thông qua âm nhạc có thể mang lại lợi ích điều trị: Những bệnh nhân bị rối loạn vận động đã cải thiện khả năng điều khiển vận động và phối hợp tay chân bằng cách làm theo các gợi ý âm thanh theo nhịp, cho thấy khả năng kiểm soát thời gian, độ chính xác không gian và lực được cải thiện.

Thông qua các kỹ thuật chụp ảnh thần kinh, người ta có thể quan sát quá trình đồng bộ sóng não khi một người đang nghe nhạc. Sự đồng bộ hóa này có thể được quan sát bằng cách đo tần số (Hz) của sóng âm, tương ứng với các dải tần số não khác nhau mà chúng ta trải qua trong ngày.

AZA Allsop, trợ lý giáo sư trong Chương Trình Nghiên Cứu Khoa Học Thần Kinh tại Trường Y Yale, chia sẻ: Âm nhạc chắc chắn có thể vừa đồng bộ các mạng lưới thần kinh trong não ở những tần số cụ thể như 40Hz, đồng thời cũng có thể đồng bộ hóa não bộ của nhiều cá nhân với nhau. Chúng tôi cho rằng khả năng này – đưa các cá nhân lại gần nhau và đồng bộ về mặt sinh lý não và cơ thể – là một cơ chế quan trọng giúp âm nhạc thúc đẩy sự kết nối xã hội và hành vi, và có khả năng đóng góp vào tác dụng chữa lành của âm nhạc.

Phòng thí nghiệm của Allsop hiện đang thử nghiệm giả thuyết rằng sự đồng bộ hóa sóng não góp phần vào tác dụng trị liệu của âm nhạc. Đây là một trong số các lý thuyết được đề xuất và cần được kiểm chứng bởi các nghiên cứu nghiêm ngặt hơn.

Tác động của âm nhạc lên nhịp tim

Một số nghiên cứu khác đã khảo sát tác động của âm nhạc lên nhịp tim. Một nghiên cứu quan sát năm 2023, được công bố trên Tạp chí Y học Tim mạch Châu Âu, cho thấy liệu pháp âm nhạc làm tăng đáng kể biến thiên nhịp tim (Heart rate variability – HRV) – tức sự thay đổi về thời gian giữa các nhịp tim. (HRV cao hơn thường biểu hiện khả năng hoạt động tốt hơn của hệ thần kinh tự chủ và khả năng thích ứng với căng thẳng tốt hơn, từ đó thúc đẩy sức khỏe tim mạch toàn diện.)

HRV đặc biệt tăng cao khi liệu pháp sử dụng âm nhạc êm dịu hoặc gợi cảm giác dễ chịu. Trong khi đó, nhóm đối chứng – chỉ tham gia các bài tập thư giãn mà không có âm nhạc – không có thay đổi nào trong HRV.

Liệu pháp âm nhạc và âm thanh dường như có tiềm năng trong điều trị hoặc ít nhất là giảm nhẹ triệu chứng của nhiều loại rối loạn, dù cơ chế đằng sau chưa hoàn toàn rõ ràng. Cũng như chính âm nhạc, liệu pháp âm thanh có thể mang tính nghệ thuật nhiều hơn là khoa học. Trong khi các nhà khoa học tập trung vào tác động lên người nghe, thì các nghệ sĩ lại mang đến những hiểu biết quý giá về cách những tác động đó hình thành – điều có thể ảnh hưởng đến các nghiên cứu lâm sàng và hướng tiếp cận trị liệu.

Có bốn phương pháp chính trong các can thiệp bằng âm nhạc, được các nhà trị liệu hoặc nghệ sĩ thiết kế một cách cẩn thận:

– Receptive: Người nghe đơn thuần tiếp nhận âm nhạc.

– Re creational: Người tham gia tái tạo lại âm nhạc do nhà trị liệu chơi.

– Compositional: Người nghe và nhà trị liệu cùng nhau sáng tác nhạc.

– Improvisational: Nhà trị liệu tạo ra âm nhạc ngẫu hứng dựa theo cảm xúc của người tham gia.

Việc thiết kế các nghiên cứu xung quanh các yếu tố sáng tạo cụ thể – chẳng hạn như so sánh hiệu ứng giữa các không gian âm thanh khác nhau hoặc tập trung vào cảm giác thể chất mà âm nhạc mang lại – là lĩnh vực mà các nghệ sĩ có thể đóng góp quan trọng.

Âm thanh tự nhiên và hành trình âm thanh

Trong một nghiên cứu gần đây chưa qua bình duyệt, các nhà nghiên cứu khảo sát lợi ích tâm sinh lý của cảnh quan âm thanh (soundscape) từ thiên nhiên. Họ phát hiện rằng những người nghe bản ghi âm 10 phút với âm thanh tự nhiên kết hợp các yếu tố âm nhạc có sự gia tăng HRV cùng với nhịp tim và nhịp thở giảm – so với một soundscape của quán cà phê yên tĩnh. Người tham gia cũng báo cáo giảm lo âu và trầm cảm, đồng thời tăng cảm giác thoải mái, hứng khởi, sáng tạo và cảm giác thuộc về.

Markus Pesonen và Catarina Brazao, cùng với Susanne Kumpulainen tại Phòng thí nghiệm cuộc sống năng động (Active life lab) thuộc Đại học Khoa học Ứng dụng Đông Nam Phần Lan (South Eastern Finland University of Applied Sciences), tin rằng các hành trình âm thanh có thể chữa lành một phần là nhờ tác động lên cơ thể. Họ thiết kế ứng dụng Olo dựa trên quan điểm này.

Pesonen, từng là nhà soạn nhạc, nhạc công và thiết kế âm thanh suốt 20 năm, từng chia sẻ: Khi tôi bắt đầu tìm hiểu lĩnh vực hành trình âm thanh (sound journey) cách đây 15 năm, tôi luôn bối rối vì sao hầu hết âm nhạc wellness lại quá đơn điệu. Dù là âm thanh thiên nhiên, chuông hát hay chiêng, nó vẫn là một kiểu âm thanh lặp đi lặp lại. Tôi luôn nghĩ, điều này lẽ ra có thể thú vị và đa dạng hơn nhiều. Cuộc sống vốn đa dạng. Nếu ta tạo ra một trải nghiệm như đưa hệ thần kinh đi tập gym, thì chắc chắn sẽ có chuyển biến. Điều quan trọng nhất của âm nhạc không phải là nó ĐANG nghe thế nào, mà là ĐÃ nghe ra sao và sẽ ĐI VỀ ĐÂU. Hành trình âm nhạc – qua các khung cảnh, kết cấu và âm thanh khác nhau – giống như một phòng tập hệ thần kinh (nervous system gym), khiến chúng ta tự hỏi, tôi phản ứng thế nào với sự thay đổi từ A đến B đến C? Tôi đối mặt với nó ra sao?

Vì soundscape thiên nhiên có phổ tần số rất rộng – ví dụ: Tiếng gió, mưa, động vật – Pesonen và Brazao thường đến những vùng có đa dạng sinh học cao và ghi âm 3D với độ trung thực cực cao.

Pesonen nói: Sau đó, chúng tôi soạn hành trình âm thanh sao cho thiên nhiên là người độc tấu, còn âm nhạc chỉ là chất xúc tác cho phép màu đó. Chúng tôi muốn tạo ra một thói quen, là mọi người nhắm mắt và cảm nhận chính mình.

Đây chính là nơi Brazao, một chuyên gia_ trị liệu thân thể_ (somatic therapist), đóng vai trò. Nhiệm vụ của cô là hiểu cách âm thanh điều hòa hệ thần kinh, và cách cơ thể người phản ứng trong mỗi buổi nghe. Cô nói: Hành trình âm thanh có thể là điều chúng ta cần trước khi thực sự kết nối với cơ thể mình. Nó có thể là điểm khởi đầu dễ tiếp cận nhất để chữa lành. Sự chữa lành chỉ xảy ra khi có đủ sự an toàn để nó diễn ra. Bạn không thể ép nó xảy ra. Bạn tạo điều kiện để nó tự xảy ra.

Triết lý của Brazao phù hợp với một nghiên cứu gần đây tại Đại học Turku cho thấy mọi người có xu hướng cảm nhận cảm xúc do âm nhạc gây ra ở những vùng cơ thể cụ thể – chẳng hạn, hạnh phúc ở tay chân và nỗi buồn ở ngực – tương tự giữa các nền văn hóa, gợi ý rằng một số tác động lên cơ thể là mang tính phổ quát.

Âm nhạc – Cánh cửa kết nối và siêu việt

Thị hiếu âm nhạc của mỗi người là chủ quan, vì vậy không có một công thức chung nào để thiết kế một liệu pháp âm nhạc hiệu quả. Nhưng điều có vẻ phổ quát là âm nhạc, khi được đặt vào đúng bối cảnh, có thể khơi dậy trong ta cảm giác kết nối và siêu việt – những trải nghiệm mà khoa học có thể không bao giờ diễn đạt trọn vẹn.

Tornike Margvelashvili, một nhà soạn nhạc tại Berlin đến từ Tbilisi, chia sẻ: Âm nhạc có khả năng cộng hưởng với cảm xúc hoặc trạng thái của bạn theo cách không thể diễn đạt. Nó có thể mang lại cảm giác kết nối, được thấu hiểu, hoặc tạo ra không gian cho sự phản tỉnh – vốn đã là một quá trình chữa lành.

Với Margvelashvili và Ayumi Paul – nghệ sĩ violin, nhà soạn nhạc và nghệ sĩ trình diễn – việc tạo ra điều kiện chữa lành vừa giống như làm khoa học, vừa giống như sáng tác nghệ thuật.

Margvelashvili nói: Với tư cách một nhà soạn nhạc, bạn có thể chơi đùa với tâm – vật lý (tâm – âm học) theo nhiều cách, như âm thanh truyền đi, hay nó phản ứng trong không gian, hoặc con người cảm nhận và sử dụng nó như một công cụ sáng tác.

Ví dụ đơn giản nhất với tôi là sử dụng tần số đập (beating frequency) khi tạo âm sắc. Khi tôi tạo một âm thanh, tôi có thể ghép hai tần số sóng âm thuần (sine wave) hơi lệch nhau một chút. Sự chênh lệch tần số tạo ra hiện tượng đập – một âm thanh rất đặc trưng. Tôi có thể sử dụng hiện tượng vật lý này như một công cụ thẩm mỹ trong sáng tác.

Kết luận

Âm nhạc từ lâu đã là một phần của truyền thống chữa lành và tâm linh, nhưng chỉ trong vài thập kỷ gần đây nó mới được khoa học nghiên cứu một cách nghiêm túc. Nghiên cứu trong tương lai có thể cho thấy âm thanh sở hữu tiềm năng chữa lành vượt trội – đặc biệt khi được kết hợp với sự hợp tác giữa khoa học và nghệ thuật. Và đôi khi, điều đơn giản như nhấn nút play bản nhạc yêu thích cũng có thể là cách dễ dàng nhất để cải thiện tâm trạng của bạn.