Những người được dạy trong truyền thống triết học châu Âu từ xưa đến nay thường khá kiêu ngạo khi dán nhãn các tư tưởng của Ấn Độ, Trung Quốc, Hồi giáo hay các dân tộc bản địa khác là triết học.

Việc cho rằng văn hóa của mình là tốt nhất là một lầm tưởng phổ biến.

Có phải điều đáng ngạc nhiên rằng, trong vô số các truyền thống và dân tộc suốt chiều dài lịch sử, nền văn hóa của bạn lại là nền văn hóa có cách tiếp cận đúng hoặc tốt nhất? Mọi người thường nhìn nhận triết học theo lối tư duy hạn hẹp như vậy.

Những người được dạy trong truyền thống triết học châu Âu từ xưa đến nay thường khá kiêu ngạo khi dán nhãn các tư tưởng của Ấn Độ, Trung Quốc, Hồi giáo hay các dân tộc bản địa khác là triết học. Các khóa học triết học và sách nhập môn triết học phần lớn sẽ chỉ đề cập đến các nhà tư tưởng châu Âu và Mỹ. Đôi khi có thể có sự nhắc đến Khổng Tử hay Avicenna, nhưng sự xuất hiện rời rạc của họ chỉ càng củng cố thêm quan điểm áp đảo đó. (Điều đáng chú ý là cả hai cái tên này đều được Latin hóa.)

Vậy tất cả những điều này bắt nguồn từ đâu?

Việc gọi di sản tư tưởng của một nền văn hóa khác là nguyên thủy hoặc đơn giản không phải là điều mới mẻ. Trong hàng thiên niên kỷ, các tư tưởng phi Trung Quốc bị coi là man rợ ở Trung Quốc. Trong nhiều thế kỷ ở Ấn Độ, người ta nghĩ rằng toàn bộ triết học nằm trong sáu hệ thống lớn, được gọi là darshana. Nhưng, từ Hy Lạp cổ đại, và thông qua hệ thống đại học châu Âu, triết học dần được xác định gần như độc quyền là sự theo đuổi lý trí hoặc phân tích các câu trả lời, và tốt nhất là các câu trả lời đúng. Và vì vậy, những người yêu thích sự định nghĩa có thể nói, chỉ những gì có thể truy vết về Plato mới là triết học đích thực.

Điều này có nghĩa là triết học phải được đặc trưng bởi lập luận và logic – từ tiền đề đến kết luận. Ví dụ:

– Tất cả đàn ông đều phải chết.

– Socrates là một người đàn ông.

– Vì vậy, Socrates phải chết.

Đó là loại lập luận như vậy. Người ta cho rằng nó bắt đầu từ người Hy Lạp, nơi logos (lý trí) là hình thức tranh luận tốt nhất (nếu không muốn nói là duy nhất). Sau đó, triết học vào thế kỷ XVII đã tìm thấy một hình tượng mới ở René Descartes, người đã chứng minh toàn bộ vũ trụ (cũng như Chúa) chỉ bằng việc suy nghĩ cực kỳ sâu sắc. Cuối cùng, nó được hoàn thiện bởi những người như Gottfried Leibniz và Ludwig Wittgenstein, những người đã viết triết học của mình bằng danh sách toán học.

Những triết gia như Friedrich Nietzsche, Jean-Paul Sartre và Soren Kierkegaard luôn có một vị trí khá khó xử trong câu chuyện này.

Tại một số tổ chức hiện đại, loại triết học lục địa này, với văn phong dễ đọc và nội dung cảm xúc, vẫn bị coi là một người họ hàng đáng xấu hổ. Nhưng vì những triết gia này đã học và biết về triết học đích thực, họ được chấp nhận một cách miễn cưỡng dưới định nghĩa hẹp của triết học là lý trí. Điều giúp ích là tất cả họ đều là người da trắng và châu Âu.

Niềm tin hay triết học phương Đông?

Ngay cả khi chúng ta chấp nhận định nghĩa về triết học là lý trí-phân tích (điều này vẫn còn gây tranh cãi lớn), điều đó vẫn đặt ra một câu hỏi quan trọng về tư tưởng phi phương Tây. Điều này là do bất kỳ ai khăng khăng rằng các truyền thống phi phương Tây không sử dụng lập luận lý trí đều chỉ chứng tỏ họ biết rất ít về các truyền thống đó. Các nhà tư tưởng Mohist Trung Quốc, Dignaga Phật giáo, Vyakarana Ấn Độ, và Al-Farabi cũng như Ibn Sina của Hồi giáo đều là những ví dụ tiêu biểu về logic và lý trí. Thực tế, trong nhiều trường hợp, những ý tưởng triết học lớn được thể hiện tốt hơn và sớm hơn trong các truyền thống khác so với nhiều nhà tư tưởng châu Âu.

Vấn đề, về mặt lịch sử, là nhiều ý tưởng và nhà tư tưởng này thường gắn liền với các niềm tin tôn giáo. Những triết gia cũng là nhà sư, imam và shaman bị từ chối danh hiệu triết gia vì người ta thường cho rằng không thể phân tách họ – phương Đông có niềm tin, và điều đó không phải là triết học!

Tuy nhiên, điều này cũng thiếu trung thực. Hầu hết các triết gia châu Âu (cho đến chỉ vài thế kỷ gần đây) gần như luôn là những người theo tôn giáo. Điều này được thể hiện rõ ràng trong những cái tên như Saint Thomas Aquinas và Bishop Berkeley – cả hai đều có vai trò quan trọng trong các tác phẩm lớn của triết học. Nhưng tôn giáo và Chúa cũng đóng vai trò quan trọng trong triết học của các triết gia nổi tiếng khác.

Theo Descartes, Chúa có nhiệm vụ đảm bảo tính xác thực của các ý tưởng của chúng ta, và theo Kant, chúng ta phải tin vào Chúa nếu chúng ta muốn có động lực hành động đạo đức. Epictetus, người hiện nay rất được yêu thích, là một tín đồ tôn giáo sâu sắc, và ý tưởng về một vũ trụ được sắp đặt theo sự an bài của thần linh là điều thiết yếu trong triết học Stoicism truyền thống. Đối với hầu hết các tên tuổi lớn trong triết học, tôn giáo hoặc niềm tin đóng vai trò trung tâm trong triết học của họ. Vậy, ngoài truyền thống và định kiến, có lý do gì để chúng ta từ chối cho niềm tin Hindu, Phật giáo hoặc Hồi giáo một vai trò trong triết học?

Vấn đề bản sắc tự thân

Vấn đề là nếu triết học được mô tả rộng hơn là đặt câu hỏi về vũ trụ, hoặc tương tự, thì không có cách nào rõ ràng để phân biệt giữa thần học, triết học hoặc thậm chí là khoa học. Thực tế, càng định nghĩa triết học theo các thuật ngữ rộng hơn về sự tò mò và tình yêu đối với sự khôn ngoan, nó càng trở nên ít đặc trưng hơn như là một lĩnh vực riêng biệt. Triết học, nếu không có ranh giới và tiêu chí rõ ràng, sẽ hòa tan thành một bộ môn phụ.

Thực tế là hầu hết các triết gia và nhà văn phương Tây, bao gồm cả tác giả bài viết này, đều không được học nhiều về các truyền thống triết học ngoài mô hình từ Hy Lạp đến châu Âu đến Mỹ. Nhưng việc không biết một điều gì đó không có nghĩa là nó không tồn tại. Giống như nhiều định kiến và sự thiếu hiểu biết lịch sử khác, vấn đề này là một vòng tuần hoàn tự sinh. Nếu dễ đọc, dễ học và dễ thảo luận về các triết gia truyền thống phương Tây, thì sẽ dễ dàng hơn để viết, dạy và tạo giáo trình về họ.

Nhưng internet đang khiến lý do này khó có thể bám vào một cách chính đáng. Stanford Encyclopedia of Philosophy từ lâu đã là nguồn tài liệu cơ bản của các triết gia và sinh viên triết học. Hiện nay, nó đã trở nên đa dạng và toàn diện hơn rất nhiều trong các mục từ của mình. Danh sách Google Docs này cung cấp nhiều gợi ý phong phú khác nhau. Dù chúng ta định nghĩa triết học như thế nào, thực tế là tư tưởng phi phương Tây vô cùng rộng lớn, cổ xưa và toàn diện đến mức sẽ không thể phủ nhận nó một vị trí trong bàn tiệc triết học.