Chủ nghĩa khắc kỷ tiếp cận mối quan hệ độc hại

Đây là một trong nhiều bài học thực tế mà Epictetus, và chủ nghĩa khắc kỷ nói chung, có thể dạy cho chúng ta.

Khi bạn tiếp xúc với một người đủ lâu, họ sẽ ảnh hưởng đến bạn. Bạn bắt đầu sử dụng những từ ngữ giống họ, bạn nhìn thế giới theo cách giống họ, và thậm chí bạn bắt đầu cư xử giống họ. Những người mà chúng ta tiếp xúc xung quanh định hình nên con người chúng ta, nhưng chúng ta thường khá thờ ơ về điều này. Chúng ta nên có quyền kiểm soát và suy xét kỹ lưỡng hơn về những người chúng ta giữ bên cạnh.

Đây là một trong nhiều bài học thực tế mà Epictetus, và chủ nghĩa khắc kỷ nói chung, có thể dạy cho chúng ta.

Chủ nghĩa khắc kỷ (stoicism) là gì?

Chủ nghĩa khắc kỷ (stoicism) là một triết lý sống cổ đại có nguồn gốc từ Hy Lạp, nhấn mạnh tầm quan trọng của lý trí, tự chủ và việc chấp nhận những điều không thể thay đổi. Những người theo chủ nghĩa khắc kỷ tin rằng hạnh phúc không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài mà đến từ việc kiểm soát cảm xúc và phản ứng của bản thân trước những thử thách. Họ coi trọng việc sống đạo đức, đồng thời chấp nhận rằng đau khổ và khó khăn là phần tự nhiên của cuộc sống. Chủ nghĩa khắc kỷ khuyến khích việc phát triển bản thân, tìm kiếm trí tuệ và sống theo các giá trị như công bằng, lòng dũng cảm và tự trọng.

Bạn đã chọn ở đây

Tại sao chúng ta thường đối xử với các mối quan hệ của mình như thể chúng nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta? Chúng ta thường nói những câu như Bạn không thể chọn gia đình của mình hay Anh ấy là bạn của tôi, không thể tránh được. Nó giống như việc bị gọi là người không trung thành là một sự phỉ báng không thể sửa chữa.

Nhưng đây vừa là một sự không chân thực vừa là một hành vi không lành mạnh.

Chủ nghĩa khắc kỷ là triết lý nói rằng chúng ta nên thay đổi những gì có thể và chịu đựng những gì không thể thay đổi.

Điều này không chân thực vì, như các nhà Khắc kỷ và hiện sinh đồng ý, có những thứ trong cuộc sống mà chúng ta có nhiều quyền kiểm soát hơn chúng ta thường thừa nhận. Đúng, bạn không thể chọn cha mẹ mình, nhưng bạn thực sự không phải gặp họ vào mỗi dịp lễ Tạ ơn. Chỉ vì bạn đã có thời gian vui vẻ với ai đó khi còn ở độ tuổi 20 không có nghĩa rằng bạn phải gắn bó với họ suốt đời. Bạn có thể không chọn được đồng nghiệp của mình, nhưng không có quy luật nào của vũ trụ buộc bạn phải tham gia tiệc Giáng sinh của công ty.

Một phần quan trọng của chủ nghĩa khắc kỷ là nhận ra sức mạnh của sự lựa chọn mà chúng ta có trong cuộc sống. Đó là cái tát vào mặt nhắc nhở chúng ta rằng, Đừng đổ lỗi cho thế giới vì những quyết định của bạn. Chủ nghĩa khắc kỷ là triết lý nói rằng chúng ta nên thay đổi những gì có thể và chịu đựng những gì không thể thay đổi. Và mỗi ngày, mỗi khoảnh khắc, đều bắt đầu bằng một sự lựa chọn. Bạn chọn người đồng hành và bạn bè của mình.

Cách chất độc lan tỏa

Kết giao với những người xấu là không lành mạnh cho tâm hồn (hoặc cho sức khỏe tinh thần, nếu bạn thích cách diễn đạt hiện đại). Điều này là bởi vì, khi một mối quan hệ trở nên độc hại, hoặc nếu những người xung quanh chúng ta cư xử tồi tệ, chúng ta cũng sẽ trở nên giống như họ. Như Epictetus đã viết, Nếu một người bạn đồng hành là bẩn thỉu, thì bạn của anh ta cũng không thể tránh khỏi bị lấm bẩn, dù họ có sạch sẽ đến đâu từ ban đầu.

Và điều này thật đúng. Nếu chúng ta dành một buổi tối để bàn tán và nói xấu, chúng ta cũng trở nên thù hằn và tàn nhẫn. Nếu bạn bè của chúng ta không có tham vọng hoặc chế giễu những người có ước mơ, chúng ta sẽ không bao giờ dám mơ ước. Nếu bạn bè của chúng ta cổ vũ sự ngu dốt, chúng ta sẽ không còn coi trọng giáo dục hoặc việc học hành.

Những người bạn mà bạn có và những người xung quanh bạn sẽ hình thành nên con người của bạn, vì vậy chúng ta nên suy xét kỹ lưỡng họ là ai.

Khi bạn bè khiến chúng ta nhỏ bé hơn hoặc làm bẩn và bôi nhọ chúng ta bằng tính cách của họ, chúng ta có quyền lựa chọn loại bỏ họ khỏi cuộc sống của mình. Chúng ta không thể (dễ dàng) thay đổi cách ai đó cư xử hoặc bản chất của họ, nhưng chúng ta có thể thay đổi sự chú ý mà chúng ta dành cho họ. Chúng ta tập gym để trở nên mạnh mẽ hơn, chúng ta học tập để trở nên khôn ngoan hơn, và chúng ta ăn uống lành mạnh để có sức khỏe tốt – nhưng chúng ta thường ít suy nghĩ về tác động của những người xung quanh đối với sức khỏe và hành vi của chúng ta.

Chủ nghĩa khắc kỷ cắt bỏ căn bệnh

Có rất nhiều bằng chứng khoa học hiện đại ủng hộ những gì mà Epictetus đã viết từ hai nghìn năm trước. Hết thí nghiệm này đến thí nghiệm khác cho thấy mối quan hệ xã hội của chúng ta có tác động lớn đến la bàn đạo đức và các giá trị của chúng ta như thế nào. Ví dụ, chúng ta có nhiều khả năng quan tâm đến môi trường hơn nếu những người xung quanh chúng ta cũng làm vậy. Ngược lại, thanh thiếu niên tiếp xúc với những người có thành kiến có khả năng cao sẽ trở nên có thành kiến. Thậm chí, người ta còn nghĩ rằng những gì, hoặc những ai, chúng ta coi là đức hạnh hoặc đáng ngưỡng mộ đều do bối cảnh xã hội của chúng ta quyết định. Những người chúng ta tiếp xúc thực sự rất quan trọng.

Epictetus khuyên các độc giả của mình nên tìm kiếm và chọn bạn đồng hành là những triết gia. Nhưng ông không có ý chỉ những người chuyên nghiệp bị giam trong các thư viện đầy bụi và các văn phòng hình hộp. Thay vào đó, ông nói đến những người thực sự muốn trở nên tốt hơn – những người muốn trở nên khôn ngoan hơn, tử tế hơn và thỏa mãn hơn. Họ là những người khiến bạn tự hào về con người mình nhưng cũng thúc đẩy bạn cư xử tốt hơn. Họ trau dồi đức hạnh. Họ khuyến khích, hỗ trợ và đưa ra lời khuyên, nhưng họ cũng sẽ nhắc nhở bạn khi bạn đi sai hướng hoặc cư xử tệ. Đối với Epictetus, những triết gia muốn bạn thăng hoa.

Vì vậy, có lẽ đã đến lúc tất cả chúng ta nên dọn dẹp các mối quan hệ trong cuộc sống của mình. Chúng ta có nhiều sự lựa chọn trong cuộc sống, và bạn bè và gia đình của bạn không phải là định mệnh. Những người bạn mà bạn có và những người xung quanh bạn sẽ hình thành nên con người của bạn, vì vậy chúng ta nên suy xét kỹ lưỡng họ là ai.