Bài Tỏ lòng được sáng tác khoảng năm 1284 – 1285, khi ông đang cùng Trần Hưng Đạo chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lần thứ hai chống quân Nguyên. Bài thơ thể hiện rõ khí phách anh hùng của người trai thời loạn.
Tác giả Phạm Ngũ Lão
Phạm Ngũ Lão (1255 – 1320), người làng Phù Ủng, huyện Đường Hào (nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên), là con rể (lấy con gái nuôi) của Trần Hưng Đạo, được giữ đội quân hữu vệ. Ông có nhiều công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên, làm đến chức Điện súy, được phong tước Quan nội hầu. Là võ tướng nhưng ông thích đọc sách, ngâm thơ và từng được người ca là người văn võ toàn tài. Lúc ông qua đời, vua Trần Minh Tông ra lệnh nghỉ chầu năm ngày để tỏ lòng tưởng nhớ.
Tác phẩm của ông hiện còn hai bài thơ là Tỏ lòng (Thuật hoài) và Viễn Thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương (Văn Thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương).
述懷
橫槊江山恰幾秋,
三軍貔虎氣吞牛.
男兒未了功名債,
羞聽人間說武侯.
Thuật hoài
Hoành sóc giang sơn cáp kỷ thu,
Tam quân tỳ hổ khí thôn Ngưu.
Nam nhi vị liễu công danh trái,
Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu.
Dịch nghĩa
Cắp ngang ngọn giáo gìn giữ non sông đã mấy thu,
Ba quân như gấu hổ, át cả sao Ngưu Đẩu.
Thân nam nhi nếu chưa trả xong nợ công danh,
Ắt thẹn thùng khi nghe người đời kể chuyện Vũ hầu.
