Trong cuốn sách Range của David Epstein, những người thử nghiệm và khám phá đa dạng đang khẳng định vị thế.

Nếu bạn là một người trẻ chưa biết làm gì với cuộc đời mình, hoặc là cha mẹ của một người như vậy, bạn có thể thường nghe rằng điều quan trọng nhất là tìm ít nhất một lĩnh vực mà bạn yêu thích và luyện tập không ngừng nghỉ – hãy nghĩ đến kiểu Tiger Moms như Amy Chua – để trở thành một người tài năng vượt trội trong lĩnh vực X, mà X có thể là bất kỳ điều gì. Nghệ sĩ kèn oboe. Vận động viên trượt tuyết. Nhà vô địch chính tả. Bạn cần trở nên xuất sắc trong một lĩnh vực nếu muốn nổi bật và thành công trong thế giới ngày càng cạnh tranh này.

Range: Phản bác xu hướng chuyên môn hóa hẹp

Trong cuốn sách mới, Phạm vi: Tại sao những người theo chủ nghĩa tổng quát lại chiến thắng trong một thế giới chuyên biệt, (Range: Why generalists triumph in a specialized world), nhà văn khoa học David Epstein, tác giả cuốn The Sports Gene, lên tiếng mạnh mẽ phản đối xu hướng văn hóa gần đây về việc đào tạo ám ảnh và chuyên môn hóa hẹp. Trong thời đại bị ám ảnh bởi 10.000 giờ hiện nay, cách tiếp cận tổng quát trong giải quyết vấn đề và phát triển cá nhân đang bị xem nhẹ.

Epstein lập luận rằng, để cá nhân phát triển và xã hội giải quyết được những vấn đề cấp bách, tất cả chúng ta cần đi xa khỏi phong cách của Chua và tiến gần hơn đến sự thông thái kiểu Silicon Valley: Di chuyển nhanh và phá vỡ mọi thứ. Hãy thử nghiệm nhiều thứ khác nhau và nếu điều gì đó không hiệu quả, đừng bám lấy nó quá chặt – chuyển sang thứ khác và học hỏi từ những sai lầm. Dù đôi lúc Range bị sa lầy trong việc phụ thuộc quá nhiều vào các giai thoại và lập luận không hoàn toàn mới mẻ, tổng thể cuốn sách là một tập hợp ấn tượng các góc nhìn từ nghệ thuật, lịch sử, và (đặc biệt) khoa học xã hội.

Woods và Federer: Hai con đường khác biệt đến thành công

Epstein mở đầu bằng câu chuyện khác biệt của Tiger Woods, một tài năng golf xuất sắc từ nhỏ, và Roger Federer, người bạn của ông, có con đường đến đỉnh cao quần vợt rất khác, với sự khám phá đa dạng các môn thể thao và sở thích thời trẻ. Epstein giải thích rằng nhiều vận động viên đỉnh cao hơn bạn nghĩ đã đi theo con đường kiểu Federer. Ông mở rộng lập luận này sang nhiều lĩnh vực khác nhau. Thường thì, không phải những người ám ảnh với kiến thức bách khoa toàn thư mới giải quyết được các vấn đề khó khăn và giúp xã hội tiến bộ; mà là những người có tư duy tổng thể, không nhất thiết là chuyên gia ở một lĩnh vực cụ thể, nhưng xuất sắc trong việc kết nối bất ngờ và nhận diện các mẫu hình khó thấy.

Vấn đề nhân từ và phức tạp

Nhiều lập luận của Epstein dựa trên sự khác biệt giữa các vấn đề nhân từ (kind) và phức tạp (wicked).

– Vấn đề nhân từ: Dễ đoán trước. Ví dụ, nếu bạn muốn trở nên giỏi trong việc ném bóng rổ, bạn sẽ được hưởng lợi từ việc luyện tập cùng một kỹ thuật lặp đi lặp lại với phản hồi tức thì và tiến bộ nhất quán.

– Vấn đề phức tạp: Quy tắc không rõ ràng, các mẫu hình không lặp lại hoặc khó nhận biết, và phản hồi thường chậm trễ hoặc không chính xác. Đây là nơi việc tập trung hẹp vào một bộ kỹ năng thường không phải cách tốt nhất.

Giai thoại và bài học từ lịch sử

Epstein là một chuyên gia trong việc thu thập và tổng hợp các nghiên cứu trường hợp nhỏ. Ông đưa ra hết câu chuyện này đến câu chuyện khác để minh họa cho cuộc tranh luận giữa chuyên môn hóa và tổng quát hóa. Ví dụ đáng chú ý là nghiên cứu đột phá về nông dân thời Liên Xô, so sánh giữa những người đã tiếp xúc với xã hội hiện đại qua các chương trình phát triển tham vọng của Liên Xô và những người chưa từng. Khi thực hiện các nhiệm vụ nhận thức cơ bản, những nông dân chưa hiện đại hóa thường không thể hiểu yêu cầu hoặc khái niệm trừu tượng. Nhưng khi tiếp xúc với xã hội hiện đại, khả năng tư duy sáng tạo và trừu tượng bắt đầu xuất hiện.

Epstein cũng trích dẫn những bài học thú vị như tiến bộ trong xử lý dầu tràn được truyền cảm hứng từ máy làm đá bào tại các cửa hàng tiện lợi, hay sự thiên vị của các bác sĩ tim mạch đối với stent dù thiếu bằng chứng rõ ràng về hiệu quả.

Thiếu sót trong kết nối với thực tế

Dù vậy, cuốn sách có lúc chưa đủ mạnh mẽ. Luận điểm chính – rằng thử nghiệm và tư duy đa chiều là tốt – không hoàn toàn mới mẻ. Một số giai thoại tuy thú vị nhưng đôi khi làm cuốn sách mất tập trung thay vì củng cố lập luận.

Ngoài ra, Epstein cũng bỏ lỡ cơ hội kết nối luận điểm của mình với bối cảnh thực tế hiện nay, như sự thay đổi trong nền kinh tế Mỹ và câu hỏi liệu nên đầu tư vào đào tạo chuyên môn hóa hay khuyến khích khám phá đa dạng.

Tổng kết: Đa dạng hóa để thành công

Dù có những hạn chế, Range vẫn là một tác phẩm dễ đọc và đáng suy ngẫm. Cuốn sách gửi gắm thông điệp quan trọng: Thử nghiệm, khám phá sẽ không làm bạn tụt hậu. Thay vào đó, đó có thể là con đường dẫn đến thành công trong dài hạn.