Lý thuyết về sự ngu dốt của Bonhoeffer

Lý thuyết về sự ngu dốt của Bonhoeffer nói rằng, chúng ta nên sợ người ngu hơn kẻ ác.

Có một câu ngạn ngữ trên internet rằng: Tranh luận với một kẻ ngốc giống như cố chơi cờ vua với một con bồ câu – nó hất đổ quân cờ, ị trên bàn cờ, rồi bay về đàn của mình để tuyên bố chiến thắng. Câu này hài hước và sắc sảo. Nhưng nó cũng đầy lo lắng và trầm uất. Mặc dù chúng ta sẽ không bao giờ nói ra, nhưng ai cũng có những người mà mình cho là hơi ngu ngốc trong cuộc sống – không hẳn là về tất cả mọi thứ, nhưng chắc chắn là về một số thứ.

Hầu hết thời gian, chúng ta chỉ cười cho qua. Sự ngu ngốc có thể khá hài hước. Khi bạn tôi hỏi nhóm của chúng tôi gần đây rằng họ Hitler có tên gì, chúng tôi đã cười. Khi anh trai tôi chỉ mới tháng trước mới biết tuần lộc là loài động vật có thật – điều đó thật hài. Trêu chọc nhẹ nhàng về sự thiếu hiểu biết của ai đó là một phần trong cuộc sống hàng ngày.

Tuy nhiên, sự ngu dốt cũng có mặt tối. Đối với nhà thần học và triết gia Dietrich Bonhoeffer, người ngu dốt thường nguy hiểm hơn kẻ ác.

Kẻ thù bên trong

Trong truyện tranh và phim hành động, chúng ta luôn biết kẻ ác là ai. Họ mặc đồ đen, giết người tùy hứng và cười ngạo nghễ trước kế hoạch tà ác của mình. Trong cuộc sống, chúng ta cũng có những kẻ ác rõ ràng – những nhà độc tài vi phạm nhân quyền hoặc những kẻ giết người hàng loạt và tội phạm bạo lực. Mặc dù những người này ác, họ không phải là mối đe dọa lớn nhất vì chúng ta đã biết về họ. Một khi điều gì đó đã được nhận diện là cái ác, thì điều tốt trên thế giới có thể hợp sức để chống lại và đánh bại nó. Như Bonhoeffer đã nói: Người ta có thể phản đối cái ác; nó có thể bị phơi bày và, nếu cần, ngăn chặn bằng vũ lực. Cái ác luôn mang trong mình mầm mống của sự tự lật đổ bản thân.

Sự ngu ngốc, tuy nhiên, là một vấn đề hoàn toàn khác

Chúng ta không thể dễ dàng chiến đấu với sự ngu dốt vì hai lý do. Thứ nhất, chúng ta thường bao dung hơn đối với sự ngu ngốc. Không giống như cái ác, sự ngu dốt không phải là một tật xấu mà hầu hết chúng ta coi trọng. Chúng ta không chỉ trích người khác vì sự thiếu hiểu biết. Chúng ta không la hét người khác chỉ vì họ không biết điều gì đó.

Thứ hai, kẻ ngu dốt là đối thủ khó nắm bắt. Họ sẽ không bị đánh bại bằng tranh luận hay mở lòng với lý lẽ. Hơn nữa, khi kẻ ngu dốt bị dồn vào chân tường – khi họ phải đối mặt với những sự thật không thể chối cãi – họ sẽ bùng nổ và tấn công. Bonhoeffer diễn tả như sau:

Phản đối hay sử dụng vũ lực ở đây đều không có hiệu quả; lý do rơi vào tai điếc; những sự thật mâu thuẫn với định kiến của họ không cần phải được tin – trong những khoảnh khắc như vậy, kẻ ngu ngốc thậm chí còn trở nên phản ứng tiêu cực – và khi những sự thật không thể bác bỏ, chúng chỉ bị gạt sang một bên như không quan trọng, như là ngẫu nhiên. Trong tất cả những điều này, kẻ ngu ngốc, trái ngược với kẻ ác, lại hoàn toàn hài lòng với bản thân mình và, dễ dàng bị kích động, trở nên nguy hiểm bằng cách chuyển sang tấn công.

Với quyền lực lớn đi kèm sự ngu dốt lớn

Sự ngu dốt, giống như cái ác, không phải là mối đe dọa miễn là nó chưa có quyền lực. Chúng ta cười khi mọi thứ vô hại – như sự thiếu hiểu biết của anh trai tôi về tuần lộc. Điều này sẽ không gây đau đớn cho tôi. Vì vậy, nó là hài hước.

Vấn đề với sự ngu dốt là nó thường đi đôi với quyền lực. Bonhoeffer viết: Khi quan sát kỹ hơn, chúng ta thấy rằng mỗi lần có một sự trỗi dậy mạnh mẽ của quyền lực trong lĩnh vực công cộng, dù là chính trị hay tôn giáo, đều làm nhiễm độc một phần lớn nhân loại với sự ngu dốt.

Điều này hoạt động theo hai cách. Thứ nhất, sự ngu dốt không ngăn cản ai đó nắm giữ chức vụ hay quyền lực. Lịch sử và chính trị đầy rẫy những ví dụ khi những kẻ ngu ngốc đã lên đến đỉnh cao (và nơi những người thông minh bị loại trừ hoặc giết chết). Thứ hai, bản chất của quyền lực đòi hỏi con người phải từ bỏ một số khả năng cần thiết cho tư duy thông minh – những khả năng như sự độc lập, tư duy phản biện và sự suy ngẫm.

Lập luận của Bonhoeffer là càng trở thành một phần của hệ thống, một người càng ít trở thành cá nhân của chính mình. Một người ngoại đạo đầy sức hút, thông minh và với những chính sách hợp lý, sẽ trở nên ngu ngốc ngay khi nắm quyền. Nó giống như những khẩu hiệu, từ ngữ lặp lại và tương tự… đã chiếm hữu anh ta. Anh ta bị mê hoặc, bị mù quáng, bị lạm dụng và bị lừa dối ngay trong bản thân mình.

Quyền lực biến con người thành những cỗ máy tự động

Những người suy nghĩ thông minh, phê phán giờ đây có một kịch bản để đọc. Họ sẽ cười tươi thay vì sử dụng trí óc của mình. Khi mọi người tham gia một đảng phái chính trị, dường như hầu hết đều chọn làm theo thay vì suy nghĩ thấu đáo. Quyền lực hút cạn trí thông minh của một người, khiến họ giống như một hình nhân chuyển động.

Lý thuyết về sự ngu dốt

Lập luận của Bonhoeffer là sự ngu ngốc nên được xem là tồi tệ hơn cái ác. Sự ngu dốt có tiềm năng gây hại lớn hơn nhiều cho cuộc sống của chúng ta. Nhiều tổn hại được gây ra bởi một kẻ ngu ngốc có quyền lực hơn là một băng nhóm những kẻ mưu mô như Machiavelli. Chúng ta biết khi nào có cái ác và có thể tước bỏ quyền lực của nó. Với những kẻ tham nhũng, áp bức và tàn ác, chúng ta biết chúng ta đứng ở đâu. Bạn biết cách đứng lên chống lại nó.

Nhưng sự ngu dốt lại khó nhổ bỏ hơn nhiều. Đó là lý do tại sao nó là một vũ khí nguy hiểm: Bởi vì những kẻ ác khó có thể nắm quyền lực, chúng cần những kẻ ngu ngốc để làm việc thay. Giống như đàn cừu trên cánh đồng, một kẻ ngu ngốc có thể bị dẫn dắt, điều khiển để làm bất kỳ điều gì. Cái ác là người điều khiển con rối, và nó yêu thích không gì hơn ngoài những con rối không trí tuệ giúp nó – dù là ở công chúng hay bên trong các hành lang quyền lực.

Bài học từ Bonhoeffer là cười khi gặp những khoảnh khắc ngớ ngẩn, dại khờ trong những cuộc gặp gỡ gần gũi. Nhưng, chúng ta nên giận dữ và sợ hãi khi sự ngu dốt nắm quyền lực.