Chủ nghĩa tự do cổ điển và ba người sáng lập

Trong vài trăm năm qua, một triết lý đạo đức và chính trị đã để lại dấu ấn sâu đậm hơn bất kỳ triết lý nào khác trên thế giới.

Khởi nguồn

Dù bị các ý thức hệ khác phản đối, triết lý này đã đánh bại tất cả những kẻ muốn vứt bỏ nó vào thùng rác của lịch sử. Triết lý này được biết đến là chủ nghĩa tự do và vẫn tiếp tục có ảnh hưởng mạnh mẽ đến cuộc sống hiện đại.

Dù vậy, thật ngạc nhiên khi nhiều người vẫn không thể giải thích chính xác triết lý mà họ ủng hộ là gì, hay những lý lẽ để bảo vệ nó. Để làm rõ điều này, hãy cùng xem xét triết lý này và những ý tưởng, lập luận của một số người sáng lập.

Trước khi bắt đầu, cần nói rõ rằng hôm nay chúng ta tập trung vào chủ nghĩa tự do cổ điển; nó khác với thuật ngữ chủ nghĩa tự do mà người Mỹ thường sử dụng và có một số điểm bất đồng quan trọng với phiên bản hiện đại của nó. Những sự khác biệt đó và lý do chúng tồn tại là một chủ đề cho dịp khác.

Một vài lập luận cơ bản về chủ nghĩa tự do cổ điển

Chủ nghĩa tự do bắt đầu với giả định rằng con người vốn tự do hoặc nên tự do và rằng những hạn chế đối với tự do của họ phải được biện minh.

Các nhà tư tưởng tự do tranh luận về vai trò thích hợp của nhà nước và thường đồng ý rằng vai trò đó là rất hạn chế, với rất ít các hạn chế vượt ngoài việc bảo vệ quyền lợi của tất cả mọi người sống dưới quyền tài phán của nó. Khi điều này lần đầu tiên được đề xuất, trong thời kỳ chuyên chế tuyệt đối và quyền lực gần như không bị kiểm soát của các thể chế đối với cá nhân, đó là một tuyên bố mang tính cách mạng.

Đối với những người theo chủ nghĩa tự do cổ điển, tự do thường mang nghĩa như cái mà ngày nay có thể gọi là tự do tiêu cực.

Những quyền tự do này được gọi là tiêu cực vì chúng có thể được hiểu là quyền tự do khỏi sự can thiệp. Điều này trái ngược với tự do tích cực, nghĩa là quyền tự do để làm gì đó hoặc khả năng đạt được điều gì đó. Chủ nghĩa tự do cổ điển rất quan tâm đến quyền của con người được tự do sống cuộc sống của riêng họ mà không bị can thiệp.

Điều này có nghĩa là một xã hội tự do sẽ để cho con người tự quyết định những điều như tôn giáo của họ, quan niệm về một cuộc sống tốt đẹp, và các tổ chức mà họ muốn tham gia, cùng với nhiều thứ khác. Điều quan trọng là, vì không có sự cưỡng chế nào trong các lĩnh vực lựa chọn này, con người có thể tự do tham gia vào nhà thờ hay tổ chức công dân khi họ thấy phù hợp và rời khỏi khi họ muốn mà không phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt từ chính phủ. Các nhà lý thuyết tự do thường ủng hộ sự khoan dung đối với người khác để đảm bảo rằng những quyền tự do lựa chọn này được áp dụng cho tất cả mọi người.

Các nhà tự do cổ điển cũng thường lập luận rằng nền kinh tế, hoặc một phiên bản của nó, tồn tại trước hoặc độc lập với nhà nước.

Do đó, họ duy trì rằng quyền sở hữu tư nhân là tự nhiên và nên được đảm bảo gần như không có giới hạn. Đối với một số nhà tư tưởng, điều này cũng liên quan đến các ý tưởng về sự độc lập khỏi quyền lực bên ngoài, vì một người có đủ tài sản để tự túc tài chính sẽ có khả năng tự chăm lo cho bản thân và lựa chọn khi nào muốn tương tác với các thể chế có thể giúp họ nhưng cũng có thể xâm phạm quyền của họ.

Hãy cùng xem xét kỹ hơn về ba trong số những nhà triết học tự do cổ điển nổi bật nhất, những gì họ nghĩ và lý do tại sao họ lại nghĩ như vậy.

John Locke

John Locke được coi là cha đẻ của chủ nghĩa tự do. Ông đã viết hai tác phẩm về chính phủ, chỉ trích chế độ quân chủ tuyệt đối và ủng hộ một cái nhìn hạn chế hơn về chính phủ.

Cha đẻ của Chủ nghĩa tự do

John Locke được coi là cha đẻ của chủ nghĩa tự do. Ông đã viết hai tác phẩm về chính phủ, chỉ trích chế độ quân chủ tuyệt đối và ủng hộ một cái nhìn hạn chế hơn về chính phủ. Dù quan niệm về chủ nghĩa tự do của ông dựa trên một thần học mà nhiều người có thể phản đối, lý luận của ông đã được áp dụng trong các điều kiện thế tục với rất nhiều thành công.

Giống như nhiều nhà tư tưởng khác vào thời điểm đó, Locke sử dụng ý tưởng về cuộc sống trước khi chính phủ tồn tại, được gọi là trạng thái tự nhiên, để đưa ra các lập luận của mình. Đối với Locke, con người trong trạng thái tự nhiên tự do trong phạm vi của luật tự nhiên và nhìn chung sống hòa thuận với nhau. Tuy nhiên, trong tình trạng này, không có ai để giải quyết khi quyền của bạn bị xâm phạm, chẳng hạn nếu ai đó ăn cắp của bạn, và không có người phân xử trung lập để giải quyết tranh chấp giữa bạn và người khác.

Locke lập luận rằng những vấn đề này cuối cùng khiến con người muốn tạo ra một nhà nước để bảo vệ quyền lợi của họ bằng cách thực thi luật tự nhiên và hành động như một người phân xử trung lập khi con người có tranh chấp.

Locke và nhà nước tối thiểu

Nhà nước mà Locke hình dung con người sẽ tạo ra trong tình huống này là một nhà nước tối thiểu, tập trung gần như hoàn toàn vào việc bảo vệ các quyền tự nhiên của con người về sự sống, tự do và tài sản. Nó không cố gắng xác định cách con người sống trong phạm vi của luật tự nhiên. Nó khoan dung với các tôn giáo và thế giới quan khác nhau, vì việc ưu tiên một tôn giáo hơn tất cả các tôn giáo khác sẽ vượt quá quyền hạn của nó. Nhà nước này không thể hoạt động trái với nguyên tắc pháp quyền, có một cơ quan lập pháp đại diện với nguyên tắc đa số, tách biệt các quyền lực, và được thành lập bởi những người đồng ý rõ ràng để được cai trị theo cách này.

Lý luận của ông về quyền sở hữu tư nhân rất đáng chú ý. Ông lập luận rằng một phiên bản của nền kinh tế tồn tại trong trạng thái tự nhiên và rằng không ai sẽ tự nguyện tạo ra một nhà nước nếu nó tước đoạt tài sản của họ.

Tuy nhiên, ông cho rằng tài sản chỉ có thể được giữ nếu nó được sử dụng trước khi bị hư hỏng, được sở hữu bởi lao động của người sở hữu, và nếu sau khi sở hữu, vẫn còn đủ tài nguyên trong tài sản chung cho người tiếp theo. Những giới hạn này có thể áp dụng cho người chặt cây trong rừng Sherwood năm 1690 hay người cố gắng khởi nghiệp hôm nay vẫn còn là đề tài tranh cãi.

Immanuel Kant

Là một triết gia người Đức, Immanuel Kant được coi là một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất mọi thời đại.

Sự tự do từ lựa chọn của người khác

Là một triết gia người Đức, Immanuel Kant được coi là một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất mọi thời đại. Ông đã làm việc trong mọi lĩnh vực của triết học, trong đó có triết học chính trị.

Kant dựa trên ý tưởng về tự do khỏi sự lựa chọn của người khác và lý trí phổ quát để xây dựng quan điểm của mình về chủ nghĩa tự do. Ông cho rằng tất cả mọi người đều có phẩm giá cơ bản như những sinh vật lý trí và đạo đức. Điều này vừa buộc chúng ta phải hành động phù hợp, vừa tôn trọng phẩm giá của người khác. Từ điểm khởi đầu này, ông lập luận rằng nhà nước nên tồn tại để đảm bảo rằng cá nhân được hưởng tự do, trong phạm vi mà nó có thể cùng tồn tại với tự do của mọi người khác theo một luật phổ quát.

Sự tự do này bị giới hạn bởi những gì phù hợp với lý trí nhưng vẫn rất rộng rãi; một số lượng lớn các quyền tự do là cần thiết để một người có lý trí và tự trị có thể sử dụng những khả năng đó. Những quyền tự do này bao gồm quyền tự do ngôn luận, tôn giáo, và quyền mưu cầu hạnh phúc theo bất kỳ cách nào mà một người mong muốn, miễn là nó phù hợp với quyền tự do của tất cả những người khác.

Kant và sự đồng thuận của toàn dân

Kant cũng lập luận rằng không nhà nước nào nên ban hành một luật mà toàn dân không thể nào đồng ý. Điều này có nghĩa là những điều như luật trao đặc quyền cho một nhóm người mà không phải người khác sẽ bị cấm, vì không có nhóm lý trí nào sẽ ký vào một hợp đồng mang lại sự bất công cho họ. Nó cho phép những điều khác, chẳng hạn như một loại thuế chung có giá trị gây tranh cãi, vì một người lý trí có thể đồng ý với một thứ như vậy nếu các lập luận cho nó là hợp lý.

Dù Kant cho rằng chính phủ đại diện được bầu cử là lựa chọn tốt nhất để bảo vệ những quyền này, ông không loại trừ các mô hình khác. Ông cũng nhấn mạnh mạnh mẽ sự cần thiết của một chính quyền hiến pháp.

Dù phần lớn các cách giải thích về Kant cho rằng khái niệm tự do của ông là tiêu cực, nhưng có một số điểm mơ hồ trong các bài viết của ông khiến một số nhà bình luận cho rằng ông cũng mở lòng với các ý tưởng về tự do tích cực. Dựa vào sự tôn trọng và ngưỡng mộ của ông đối với một số ý tưởng của Jean-Jacques Rousseau, ý tưởng này không phải là vô lý, dù khó chứng minh.

Adam Smith

Không giống như một số nhà tư tưởng khác, Smith cho rằng mục tiêu chính đáng của chính phủ là giúp đỡ người nghèo và thúc đẩy đức hạnh trong xã hội.

Triết gia và nhà kinh tế học

Dù được biết đến nhiều hơn với tư cách là một nhà kinh tế học, Adam Smith cũng là một triết gia quan tâm đến các vấn đề của xã hội. Với tầm quan trọng của các lý thuyết kinh tế của ông đối với chủ nghĩa tự do cổ điển và cách tiếp cận sắc bén của ông đối với triết học chính trị, Smith vẫn là một nhân vật quan trọng trong truyền thống tự do.

Không giống như một số nhà tư tưởng khác, Smith cho rằng mục tiêu chính đáng của chính phủ là giúp đỡ người nghèo và thúc đẩy đức hạnh trong xã hội. Ông đã đi xa đến mức tuyên bố:

…quan chức dân sự không chỉ có quyền hạn chế bất công mà còn thúc đẩy sự thịnh vượng của đất nước, bằng cách thiết lập kỷ luật tốt, và bằng cách ngăn chặn mọi loại tệ nạn và hành vi không đúng đắn; do đó, họ có thể đưa ra các quy tắc không chỉ cấm gây tổn hại lẫn nhau giữa các công dân mà còn thúc đẩy các hành vi tốt đẹp lẫn nhau ở một mức độ nhất định.

Tuy nhiên, đây không phải là một lời kêu gọi chính phủ can thiệp sâu vào đạo đức. Đó là một lời kêu gọi chính phủ làm ít hơn so với thời điểm đó.

Smith và thị trường tự do

Giống như quan điểm về kinh tế của mình, Smith cho rằng xã hội sẽ hoạt động tốt nhất khi con người được tự do xử lý mọi thứ. Ông lập luận rằng con người chỉ có thể phát triển đức hạnh một cách tự nhiên; nếu họ làm điều đó chỉ vì chính phủ yêu cầu, họ không thực sự đức hạnh. Thêm vào đó, ông không nghĩ rằng các chính trị gia sẽ rất giỏi trong việc thúc đẩy đạo đức hoặc thịnh vượng, cho rằng họ có thể xử lý các vấn đề như quốc phòng và tư pháp hình sự, trong khi để lại các nhiệm vụ khác cho những người có hiểu biết rõ hơn về điều kiện thực tế so với những quan chức quan liêu ở xa.

Các lý thuyết kinh tế của ông, dựa trên ý tưởng rằng thị trường thường cung cấp kết quả tốt nhất khi không bị can thiệp, đã trở thành nền tảng cho lập trường của chủ nghĩa tự do cổ điển về chủ nghĩa tư bản. Dù ông không hoàn toàn phản đối sự can thiệp của chính phủ như nhiều người nghĩ, lập luận của ông ủng hộ việc giảm bớt các hạn chế đối với doanh nghiệp kết hợp tốt với các ý tưởng tự do khác về quyền sở hữu và tự do.

Cách tiếp cận tổng thể

Cách tiếp cận này của Smith khác biệt quan trọng với hai nhà tư tưởng khác. Trong khi Locke và Kant đều dựa vào quyền tự nhiên hoặc tự chủ cá nhân để ủng hộ các ý tưởng của họ về tự do, Smith dựa vào các lập luận cho thấy một xã hội coi trọng tự do sẽ là một nơi tốt hơn để sống so với một xã hội không coi trọng điều đó, bên cạnh việc nó cũng mang tính đạo đức.

Dù ít người sẽ muốn dựa vào lợi ích thiết thực để bảo vệ quyền tự do của mình, sự kêu gọi về những lợi ích hữu hình đã chứng tỏ là một trong những lập luận thuyết phục nhất cho tự do.

Nhiều nhà triết học, có thể bắt đầu với John Stuart Mill, tiếp tục làm việc trong truyền thống tự do nhưng xem xét các vấn đề mới của xã hội công nghiệp, thất bại thị trường và những gì xảy ra khi không còn tài nguyên thiên nhiên để lấy như đã có vào năm 1690. Công việc của họ, kết hợp với các phê phán về chủ nghĩa tự do từ các hệ tư tưởng khác, đặc biệt là chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa bảo thủ, đã dẫn đến sự tiến hóa của triết lý tự do thành phiên bản hiện đại mà chúng ta thấy ngày nay.

Dù một số yếu tố của tư tưởng tự do đã có từ thời cổ đại, triết lý chính trị của chủ nghĩa tự do cổ điển – đã thay đổi thế giới bằng cách đề cao quyền con người và tiếp tục ảnh hưởng đến tư tưởng của chúng ta ngay cả khi chúng ta tiến xa hơn – thực ra lại rất trẻ. Nó đã đạt được nhiều thành tựu trong vài trăm năm tồn tại của mình, và các lập luận của nó về tự do, bình đẳng, dân chủ và quyền tự do sống và kinh doanh vẫn còn vang dội cho đến ngày nay.

Dù hầu hết mọi người có thể không còn là người theo chủ nghĩa tự do cổ điển nữa, việc dành thời gian suy ngẫm về triết lý này là một bài học mà tất cả chúng ta đều có thể hưởng lợi.