Đó là thành phần bí mật làm cho sự hợp tác – và nền văn minh – trở nên khả thi.
Sự đồng cảm và sự thịnh vượng của xã hội
Xã hội loài người trở nên thịnh vượng phần lớn nhờ vào tính vị tha của chúng ta. Không giống các loài động vật khác, con người hợp tác ngay cả với những người hoàn toàn xa lạ. Chúng ta chia sẻ tri thức trên Wikipedia, tham gia bầu cử và cùng nhau quản lý tài nguyên thiên nhiên một cách có trách nhiệm.
Nhưng những kỹ năng hợp tác này bắt nguồn từ đâu và tại sao bản năng ích kỷ của chúng ta không áp đảo được chúng? Sử dụng một nhánh của toán học gọi là lý thuyết trò chơi tiến hóa để nghiên cứu đặc điểm này của xã hội loài người, các cộng sự và tôi phát hiện rằng sự đồng cảm – khả năng đặc biệt của con người trong việc đặt mình vào vị trí của người khác – có thể là yếu tố duy trì mức độ hợp tác cao một cách phi thường trong các xã hội hiện đại.
Quy tắc xã hội về sự hợp tác
Trong nhiều thập kỷ, các học giả đã cho rằng các chuẩn mực xã hội và danh tiếng có thể giải thích phần lớn hành vi vị tha. Con người thường có xu hướng tốt với những cá nhân họ xem là tốt, hơn là với những người có danh tiếng xấu. Nếu tất cả mọi người đồng ý rằng hành động vị tha với những người hợp tác khác sẽ mang lại danh tiếng tốt, sự hợp tác sẽ tồn tại.
Hiểu biết chung này về việc ai là người được coi là tốt về mặt đạo đức và đáng để hợp tác là một dạng chuẩn mực xã hội – một quy tắc vô hình hướng dẫn hành vi xã hội và thúc đẩy sự hợp tác. Một chuẩn mực phổ biến trong xã hội loài người gọi là đánh giá nghiêm khắc (stern judging), chẳng hạn, thưởng cho những người hợp tác nhưng từ chối giúp đỡ người xấu. Tuy nhiên, nhiều chuẩn mực khác cũng có thể tồn tại.
Ý tưởng rằng bạn giúp một người và người khác sẽ giúp bạn được gọi là lý thuyết trao đổi gián tiếp. Tuy nhiên, lý thuyết này được xây dựng dựa trên giả định rằng mọi người luôn đồng ý về danh tiếng của nhau khi nó thay đổi theo thời gian. Danh tiếng đạo đức được cho là hoàn toàn khách quan và được biết đến công khai. Hãy tưởng tượng, chẳng hạn, một tổ chức toàn tri giám sát hành vi của mọi người và gán danh tiếng, như hệ thống tín dụng xã hội của Trung Quốc, nơi mà con người được thưởng hoặc phạt dựa trên điểm xã hội do chính phủ tính toán.
Nhưng trong hầu hết các cộng đồng thực tế, mọi người thường không đồng ý về danh tiếng của nhau. Một người có vẻ tốt với tôi có thể lại là người xấu trong mắt bạn tôi. Phán xét của bạn tôi có thể dựa trên một chuẩn mực xã hội hoặc quan sát khác với tôi. Đây là lý do tại sao danh tiếng trong xã hội thực tế mang tính tương đối – mọi người có quan điểm khác nhau về điều gì là tốt hay xấu.
Sử dụng các mô hình tiến hóa lấy cảm hứng từ sinh học, tôi đã nghiên cứu điều gì xảy ra trong bối cảnh thực tế hơn. Liệu sự hợp tác có thể tiến hóa khi có những bất đồng về điều gì được coi là tốt hay xấu? Để trả lời câu hỏi này, trước tiên tôi làm việc với các mô tả toán học về các xã hội lớn, nơi mọi người có thể chọn giữa nhiều kiểu hành vi hợp tác và ích kỷ khác nhau dựa trên lợi ích của chúng. Sau đó, tôi sử dụng mô hình máy tính để mô phỏng các tương tác xã hội trong các xã hội nhỏ hơn, giống với cộng đồng con người.
Kết quả từ công việc mô hình hóa của tôi không mấy khả quan: Tính tương đối đạo đức làm cho các xã hội trở nên kém vị tha hơn. Sự hợp tác gần như biến mất dưới hầu hết các chuẩn mực xã hội. Điều này có nghĩa là phần lớn những gì được biết về chuẩn mực xã hội thúc đẩy sự hợp tác của con người có thể không chính xác.
Sự tiến hóa của đồng cảm
Để tìm ra yếu tố còn thiếu trong lý thuyết vị tha hiện tại, tôi đã hợp tác với Joshua Plotkin, một nhà sinh học lý thuyết tại Đại học Pennsylvania, và Alex Stewart tại Đại học Houston, cả hai đều là chuyên gia trong các cách tiếp cận lý thuyết trò chơi đối với hành vi con người. Chúng tôi đồng ý rằng kết quả bi quan của tôi đi ngược lại trực giác – hầu hết mọi người đều quan tâm đến danh tiếng và giá trị đạo đức của hành động.
Nhưng chúng tôi cũng biết rằng con người có khả năng đáng kinh ngạc để đồng cảm và bao gồm quan điểm của người khác khi quyết định rằng một hành vi nào đó là tốt hay xấu về mặt đạo đức. Trong một số trường hợp, chẳng hạn, bạn có thể bị cám dỗ để đánh giá một người không hợp tác một cách nghiêm khắc, nhưng thực sự bạn không nên làm vậy nếu từ góc nhìn của họ, sự hợp tác không phải là điều đúng đắn.
Đây là lúc các đồng nghiệp và tôi quyết định sửa đổi các mô hình của mình để mang lại cho các cá nhân khả năng đồng cảm – nghĩa là khả năng đánh giá đạo đức từ quan điểm của người khác. Chúng tôi cũng muốn các cá nhân trong mô hình của mình có thể học cách đồng cảm chỉ bằng cách quan sát và sao chép các đặc điểm tính cách của những người thành công hơn.
Khi chúng tôi đưa loại năng lực đồng cảm này vào các phương trình của mình, tỷ lệ hợp tác tăng vọt; một lần nữa, chúng tôi chứng kiến sự vị tha chiến thắng hành vi ích kỷ. Ngay cả những xã hội ban đầu không hợp tác, nơi mọi người chủ yếu đánh giá nhau dựa trên quan điểm ích kỷ của chính mình, cuối cùng cũng khám phá ra sự đồng cảm – nó trở nên lây lan xã hội và lan rộng khắp dân số. Đồng cảm đã khiến các xã hội trong mô hình của chúng tôi trở lại vị tha.
Chất keo xã hội
Các nhà tâm lý học đạo đức từ lâu đã gợi ý rằng sự đồng cảm có thể hoạt động như chất keo xã hội, tăng cường sự gắn kết và hợp tác của các xã hội loài người. Khả năng đồng cảm phát triển ngay từ khi còn nhỏ, và ít nhất một số khía cạnh của đồng cảm được học từ cha mẹ và các thành viên khác trong mạng lưới xã hội của trẻ. Nhưng cách con người tiến hóa để có sự đồng cảm ngay từ đầu vẫn là một bí ẩn.
Thật khó để xây dựng các lý thuyết chặt chẽ về các khái niệm tâm lý đạo đức phức tạp như sự đồng cảm hoặc sự tin tưởng. Nghiên cứu của chúng tôi cung cấp một cách tiếp cận mới để suy nghĩ về sự đồng cảm, bằng cách kết hợp nó vào khung lý thuyết trò chơi tiến hóa đã được nghiên cứu kỹ lưỡng. Các cảm xúc đạo đức khác như tội lỗi và xấu hổ cũng có thể được nghiên cứu theo cách tương tự.
Tôi hy vọng rằng mối liên hệ giữa sự đồng cảm và sự hợp tác của con người mà chúng tôi phát hiện có thể sớm được thử nghiệm thực nghiệm. Kỹ năng đặt mình vào vị trí của người khác là quan trọng nhất trong các cộng đồng nơi có sự giao thoa của nhiều nền tảng, văn hóa và chuẩn mực khác nhau; đây là nơi mà các cá nhân khác nhau sẽ có quan điểm trái ngược về những hành động nào là tốt hay xấu về mặt đạo đức. Nếu tác động của đồng cảm mạnh mẽ như lý thuyết của chúng tôi gợi ý, có thể có cách sử dụng phát hiện của chúng tôi để thúc đẩy sự hợp tác quy mô lớn trong dài hạn – chẳng hạn, bằng cách thiết kế các biện pháp, can thiệp và chính sách khuyến khích phát triển kỹ năng đặt mình vào vị trí của người khác hoặc ít nhất khuyến khích cân nhắc quan điểm của những người khác biệt.
