Đứt gãy liên thế hệ làm ngôn ngữ nghi lễ mất đi người kế thừa như thế nào?

Tại lễ hội Nào Sồng ở bản Mường Phăng, già làng Lò Văn Minh cất tiếng đọc những câu khấn bằng tiếng Thái cổ. Đứng cách vài mét, cháu nội ông – sinh viên năm ba ở Hà Nội – ghi hình bằng điện thoại. Cậu hiểu khoảng một phần ba những gì ông đọc. Phần còn lại là những từ ngữ nghi lễ mà cậu chưa bao giờ được học và không có từ điển nào tra được. Đây không phải là câu chuyện về thế hệ trẻ lười biếng hay không quan tâm đến văn hóa. Đây là câu chuyện về một khoảng cách ngôn ngữ cụ thể và có thể đo lường được: khoảng cách giữa ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày – mà người trẻ vẫn biết ở mức cơ bản – và ngôn ngữ nghi lễ, ngôn ngữ tri thức bản địa và ngôn ngữ tâm linh, vốn đòi hỏi nhiều năm đắm mình trong cộng đồng mà di cư và đô thị hóa đã không cho họ có được. Khoảng cách đó không phải là khoảng cách giữa hai thế hệ theo nghĩa thông thường. Đó là khoảng cách giữa hai thế giới quan – một thế giới quan đang sống trong những câu khấn cổ, một thế giới quan đang sống trong những cuộc trò chuyện trên mạng xã hội – và câu hỏi là liệu có cây cầu nào còn có thể bắc qua khoảng cách đó không.

Mở đầu

Trong không khí rộn ràng của lễ hội Nào Sồng tại bản Mường Phăng, tỉnh Điện Biên, già làng Lò Văn Minh – 78 tuổi – đang cất cao giọng đọc những câu khấn cổ bằng tiếng Thái cổ. Âm thanh trầm bổng, ngắt nhịp đều đặn như một bài thơ được ngâm nga, tạo nên bầu không khí trang nghiêm và linh thiêng. Ông đã học thuộc những câu khấn này từ cha mình từ khi còn nhỏ, trải qua hàng chục năm tập luyện để có thể phát âm chính xác từng âm tiết và nắm vững ý nghĩa của từng biểu tượng trong nghi lễ. Tuy nhiên, khi nhìn quanh, ông nhận ra rằng ngoài một vài cụ già đang gật gù tán thưởng, phần lớn những người trẻ tuổi – kể cả chính cháu nội của ông – dường như không hiểu được ý nghĩa của những lời khấn ấy. Họ đứng xem với vẻ tò mò, chụp ảnh bằng điện thoại thông minh, thỉnh thoảng thì thầm với nhau bằng tiếng Việt hoặc thậm chí xen lẫn những từ tiếng Anh.

Sau buổi lễ, khi được hỏi về ý nghĩa của nghi lễ, Lò Văn Bình – cháu nội của ông Minh, đang là sinh viên năm thứ ba tại một trường đại học ở Hà Nội – lúng túng trả lời: cháu biết đây là lễ hội quan trọng của dân tộc mình, nhưng thú thực cháu không hiểu hết những gì ông nội cháu đang nói. Chúng cháu được học tiếng Thái ở nhà, nhưng là tiếng Thái hiện đại, đơn giản hơn nhiều và không có những từ ngữ cổ, những ẩn dụ phức tạp như trong nghi lễ. Ở trường thì chúng cháu học bằng tiếng Việt, giao tiếp với bạn bè cũng bằng tiếng Việt, nên tiếng Thái của cháu chỉ đủ để nói chuyện hàng ngày với gia đình thôi.

Khoảng cách giữa ông Minh và cháu Bình không chỉ là khoảng cách thế hệ theo nghĩa thông thường – nó là biểu hiện của một đứt gãy ngôn ngữ sâu sắc hơn đang diễn ra trong hầu hết các cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Đây không phải là câu chuyện về việc người trẻ lười biếng hay không quan tâm đến văn hóa. Đó là câu chuyện về một khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ đang ngày càng rộng ra – khi ngôn ngữ nghi lễ, ngôn ngữ tâm linh và ngôn ngữ tri thức bản địa không còn là cầu nối giữa các thế hệ mà đang dần trở thành rào cản. Và khi rào cản đó đủ lớn, không chỉ những câu khấn bị mất – cả một hệ thống giá trị, tri thức và cách nhìn nhận thế giới cũng dần tan biến theo.

Bài viết này khảo sát hiện tượng đứt gãy trong đối thoại liên thế hệ tại các cộng đồng dân tộc thiểu số Việt Nam, phân tích những nguyên nhân ngôn ngữ học và xã hội học đằng sau khoảng cách đó, nhận diện những hệ quả sâu sắc của sự mất kết nối ngôn ngữ giữa người già và người trẻ, và đặt câu hỏi về những gì còn có thể làm để thu hẹp khoảng cách đó trước khi nó trở nên không thể vượt qua.

Thách thức khi đối thoại liên thế hệ giữa cộng đồng dân tộc thiểu số

Cuộc đối thoại văn hóa giữa các thế hệ trong cộng đồng dân tộc thiểu số đang phải đối mặt với một thách thức quan trọng: rào cản ngôn ngữ không chỉ ngăn cách giữa các dân tộc mà còn ngăn cách giữa các thế hệ trong cùng một dân tộc. Khi ngôn ngữ mẹ đẻ đang dần mất đi vị thế, những giá trị văn hóa phi vật thể được lưu truyền qua ngôn từ cũng dần biến mất theo. Để hiểu được mức độ nghiêm trọng của vấn đề, cần bắt đầu từ những biểu hiện cụ thể nhất của nó trong đời sống hàng ngày.

Một lễ hội không ai hiểu trọn vẹn ý nghĩa

Trường hợp của ông Minh và cháu Bình tại lễ hội Nào Sồng không phải là hiếm. Tương tự diễn ra trong cộng đồng người HMông ở Sapa, nơi những câu hát giao duyên truyền thống đang dần biến mất khỏi đời sống hàng ngày của người trẻ. Chị Lò Thị Mây, nghệ nhân hát Then 45 tuổi ở Lào Cai, chia sẻ: tôi có thể hát hàng trăm bài then khác nhau, mỗi bài đều có câu chuyện riêng, có ý nghĩa riêng gắn với một nghi lễ, một mùa vụ hoặc một sự kiện quan trọng trong đời sống cộng đồng. Nhưng con gái tôi, dù rất tự hào về văn hóa dân tộc, cũng chỉ biết hát vài bài then đơn giản nhất, và thường chỉ hát khi có khách du lịch đến thăm. Nó không hiểu được những lớp nghĩa sâu xa, những ẩn dụ tinh tế trong lời ca. Đôi khi tôi cảm thấy như mình đang nói một ngôn ngữ mà con mình không thể hiểu đầy đủ.

Những chia sẻ như vậy phản ánh một thực trạng đáng lo ngại: khi ngôn ngữ nghi lễ – vốn giàu tính biểu tượng và mang đậm bản sắc văn hóa – không còn được thông hiểu bởi thế hệ trẻ, toàn bộ hệ thống tri thức bản địa, triết lý sống và cách nhìn nhận thế giới của cộng đồng cũng đứng trước nguy cơ mai một theo. Điều quan trọng cần nhận ra là khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ không chỉ ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp – nó phá vỡ cơ chế căn bản nhất mà qua đó văn hóa được truyền từ người già sang người trẻ. Trong bài viết trước của chuỗi nghiên cứu này, chúng ta đã phân tích ngôn ngữ như kho lưu trữ tri thức và ký ức cộng đồng. Khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ là cơ chế làm cho kho lưu trữ đó trở nên không thể tiếp cận được với những người cần đến nó nhất – thế hệ kế tiếp sẽ mang ký ức cộng đồng đó vào tương lai.

Nhà nhân học ngôn ngữ Tiến sĩ Trần Văn Hà, từ Viện Dân tộc học, trong một nghiên cứu về biến đổi ngôn ngữ ở vùng cao phía Bắc, đã chỉ ra rằng: sự đứt gãy trong đối thoại liên thế hệ không chỉ là vấn đề của việc không hiểu từ ngữ theo nghĩa đen, mà còn là vấn đề của việc không nắm bắt được những lớp nghĩa văn hóa, những ẩn dụ, những biểu tượng vốn đã được mã hóa trong ngôn ngữ qua hàng nghìn năm lịch sử. Khi người trẻ không còn hiểu được ngôn ngữ nghi lễ, họ cũng đánh mất khả năng tiếp cận với toàn bộ hệ thống tri thức bản địa về môi trường, về quan hệ xã hội, về đạo đức và tâm linh mà tổ tiên họ đã tích lũy qua nhiều thế hệ. Nhận định này chỉ ra một hệ lụy quan trọng của khoảng cách ngôn ngữ: đó không chỉ là việc mất đi một phương tiện giao tiếp, mà là mất đi cả một phương thức tiếp cận tri thức và bản sắc.

Đứt gãy trong đối thoại liên thế hệ tại cộng đồng dân tộc thiểu số

Hiện tượng đứt gãy trong đối thoại liên thế hệ không chỉ thể hiện trong những bối cảnh nghi lễ trang trọng mà còn trong đời sống hàng ngày. Tại nhiều gia đình người Dao ở Hà Giang, người già vẫn giữ thói quen nói chuyện với nhau bằng tiếng Dao, trong khi trẻ em và thanh niên thường xen lẫn tiếng Việt hoặc chuyển hoàn toàn sang tiếng Việt khi trò chuyện. Ông Bàn Văn Tiến, già làng người Dao Đỏ ở Tuyên Quang, chia sẻ nỗi buồn của mình: nhiều lúc tôi muốn truyền dạy cho cháu chắt những câu ca dao, tục ngữ có ý nghĩa giáo dục sâu sắc của dân tộc mình, nhưng chúng nó chỉ hiểu được bề mặt, không thấm thía được những lớp nghĩa sâu xa. Có những từ ngữ, những cách diễn đạt trong tiếng Dao cổ mà không thể dịch chính xác sang tiếng Việt, nên khi cố gắng giải thích bằng tiếng Việt, tôi luôn cảm thấy như có điều gì đó bị mất đi.

Điều đáng lo ngại là đứt gãy liên thế hệ làm ngôn ngữ nghi lễ mất đi không chỉ ảnh hưởng đến việc truyền tải nội dung văn hóa mà còn ảnh hưởng đến chất lượng của mối quan hệ giữa người già và người trẻ trong gia đình. Khi ông bà không thể truyền đạt những điều sâu sắc nhất trong tâm hồn mình bằng ngôn ngữ mà cháu chắt hiểu đầy đủ, và khi cháu chắt không có ngôn ngữ để hỏi về những điều họ cảm nhận là đang bị bỏ lại phía sau, một khoảng cách cảm xúc và tinh thần dần hình thành song song với khoảng cách ngôn ngữ. Những người cao tuổi cảm thấy không được lắng nghe và không được hiểu; những người trẻ cảm thấy bị ngăn cách với một phần quan trọng của bản thân mình mà họ không có chìa khóa để tiếp cận.

Nhà nhân học Mihail Popescu, nghiên cứu về đứt gãy ngôn ngữ trong các cộng đồng thiểu số ở nhiều quốc gia châu Á, đã nhận xét rằng khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ tạo ra một dạng cô đơn kép: người già cô đơn vì không thể chia sẻ những điều quan trọng nhất của mình; người trẻ cô đơn vì cảm thấy thiếu vắng một cái gì đó mà họ không thể đặt tên. Đây là một trong những hệ quả ít được nhận diện nhất của sự mai một ngôn ngữ – không phải chỉ là mất mát văn hóa trừu tượng mà là những trải nghiệm cô đơn và mất kết nối rất cụ thể của những con người thực sự đang sống trong bối cảnh đó.

Sự xuất hiện của khoảng trống quyền lực trong diễn giải văn hóa

Một hệ quả ít được nói đến nhưng không kém phần nghiêm trọng của khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ là sự dịch chuyển quyền diễn giải và định nghĩa văn hóa từ tay cộng đồng sang tay người ngoài. Khi người già – những người nắm giữ kiến thức về nghi lễ và truyền thống – không thể truyền đạt hiệu quả cho thế hệ trẻ, vai trò định nghĩa và giải thích văn hóa dần chuyển sang tay các nhà quản lý văn hóa, các học giả hoặc thậm chí là các công ty du lịch. Điều này dẫn đến hiện tượng kịch bản hóa văn hóa, khi các nghi lễ và lễ hội truyền thống dần biến thành những màn trình diễn được dàn dựng theo tiêu chuẩn của người ngoài cộng đồng.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Châm từ Viện Nghiên cứu Văn hóa chỉ ra rằng: khi người trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, không còn nắm vững ngôn ngữ và ý nghĩa của các nghi lễ truyền thống, họ dễ dàng chấp nhận những phiên bản được đơn giản hóa, thương mại hóa của văn hóa. Điều này làm suy yếu tính chân thực và sức sống nội sinh của văn hóa bản địa, biến nó từ một thực hành sống động thành một hiện vật trưng bày. Khi cộng đồng mất quyền tự diễn giải văn hóa của mình – không phải vì bị cưỡng ép mà vì không còn có ngôn ngữ nghi lễ để tiếp cận với những tầng sâu nhất của văn hóa đó – sự mất quyền kể chuyện mà chúng ta đã phân tích trong bài trước trở thành hệ quả tất yếu của khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ.

Bối cảnh ngôn ngữ học của sự đứt gãy

Sự đứt gãy trong đối thoại liên thế hệ cần được đặt trong bối cảnh rộng lớn hơn của tình hình ngôn ngữ học tại Việt Nam. Với 54 dân tộc cùng sinh sống và hơn 100 thứ tiếng và phương ngữ khác nhau, Việt Nam là một quốc gia đa ngôn ngữ đặc biệt phong phú. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển và hội nhập, nhiều ngôn ngữ dân tộc thiểu số đang trải qua những biến đổi sâu sắc không chỉ về mặt số lượng người nói mà còn về mặt chất lượng và phạm vi sử dụng – và chính những biến đổi chất lượng này là nguồn gốc trực tiếp của khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ.

Sự suy giảm trong sử dụng ngôn ngữ nghi lễ

Trong nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam, sự suy giảm ngôn ngữ không diễn ra đồng đều trên tất cả các lĩnh vực sử dụng. Thường thì ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày – những cuộc trò chuyện về thời tiết, về bữa ăn, về công việc đồng áng – được duy trì tốt hơn và lâu hơn so với ngôn ngữ nghi lễ, ngôn ngữ văn chương và ngôn ngữ tri thức chuyên biệt. Điều này tạo ra một tình huống đặc biệt nguy hiểm: cộng đồng vẫn có cảm giác rằng ngôn ngữ đang sống và được sử dụng, trong khi những tầng sâu nhất và quan trọng nhất về mặt văn hóa của ngôn ngữ đó đã âm thầm mất đi.

Cuộc khảo sát toàn quốc năm 2022 của Viện Ngôn ngữ học đã ghi nhận một khoảng cách đáng báo động: trong khi khoảng 60% người dân tộc thiểu số sử dụng tiếng mẹ đẻ thường xuyên trong giao tiếp hàng ngày, tỷ lệ người có thể sử dụng tiếng mẹ đẻ trong các hoạt động nghi lễ và tâm linh chỉ đạt khoảng 25% ở nhóm tuổi dưới 30. Khoảng cách 35% giữa hai tỷ lệ này không phải là con số trừu tượng – đó là thước đo cụ thể của sự mất mát ngôn ngữ nghi lễ trong một thế hệ. Và vì ngôn ngữ nghi lễ là phương tiện chính để tiếp cận và truyền tải những tầng sâu nhất của ký ức cộng đồng, khoảng cách đó cũng là thước đo của sự đứt gãy trong chuỗi truyền tải văn hóa.

Nghiên cứu chi tiết hơn về tình hình sử dụng tiếng mẹ đẻ ở 10 dân tộc thiểu số có dân số lớn tại Việt Nam do Viện Ngôn ngữ học thực hiện năm 2023 đã chỉ ra một xu hướng đặc biệt đáng lo ngại: ngay cả ở những dân tộc như Thái, HMông và Dao – những cộng đồng vẫn duy trì được tỷ lệ sử dụng tiếng mẹ đẻ tổng thể cao trên 70% – tỷ lệ người trẻ có thể sử dụng ngôn ngữ nghi lễ đang giảm mạnh và nhanh hơn nhiều so với tỷ lệ sử dụng ngôn ngữ giao tiếp thông thường. Điều này có nghĩa là ngay cả những cộng đồng tưởng chừng như đang duy trì được ngôn ngữ của mình một cách khỏe mạnh cũng đang âm thầm mất đi những tầng sâu nhất và quan trọng nhất về mặt văn hóa của ngôn ngữ đó.

Giữa nghe hiểu và sử dụng thành thạo – khoảng cách ngày càng rộng

Một khía cạnh quan trọng khác của vấn đề là khoảng cách ngày càng lớn giữa khả năng nghe hiểu và khả năng sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ trong thế hệ trẻ. Khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Dân tộc và Miền núi năm 2024 cho thấy trong khi có tới 80% người dân tộc thiểu số ở mọi lứa tuổi có thể nghe hiểu tiếng mẹ đẻ ở mức độ cơ bản, chỉ có khoảng 50% có thể sử dụng thành thạo để giao tiếp và chỉ khoảng 20% có thể đọc và viết. Ở nhóm dưới 20 tuổi, khoảng cách này còn rõ rệt hơn: 65% nghe hiểu nhưng chỉ 35% sử dụng thành thạo và chỉ 10% đọc và viết được.

Tiến sĩ Trần Thị Ngọc, nhà nhân học văn hóa tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, nhận định: khoảng cách giữa khả năng nghe hiểu và khả năng sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ là chỉ báo quan trọng về tình trạng ngôn ngữ đang bị đe dọa. Khi người dân có thể hiểu nhưng không thể nói hoặc viết thành thạo tiếng mẹ đẻ của mình, đó là dấu hiệu cho thấy ngôn ngữ đó đang trong giai đoạn chuyển tiếp từ ngôn ngữ sống sang ngôn ngữ lịch sử. Đáng lo ngại hơn, khi ngôn ngữ chỉ được nghe hiểu chứ không được sử dụng thường xuyên, nó sẽ dần mất đi khả năng biểu đạt phong phú và linh hoạt, trở nên nghèo nàn về từ vựng và cấu trúc. Khoảng cách giữa hiểu và nói được là dấu hiệu của một thế hệ đang trở thành người nghe thụ động của ngôn ngữ tổ tiên mình, không còn là người nói chủ động – và khi một ngôn ngữ chỉ còn được nghe chứ không còn được nói, con đường đến sự biến mất chỉ còn là vấn đề thời gian.

Khoảng cách này cũng có những hệ lụy rất thực tiễn đối với đối thoại liên thế hệ. Một người trẻ có thể nghe hiểu khi ông bà kể chuyện bằng tiếng dân tộc, nhưng không thể tự mình kể lại câu chuyện đó theo ngôn ngữ gốc cho thế hệ tiếp theo. Chuỗi truyền tải văn hóa, vì vậy, đứt tại chính người trẻ đó – không phải vì họ không muốn tiếp nối, mà vì họ chỉ có thể hiểu một chiều mà không thể truyền tải ngược lại. Đây là một biểu hiện đặc biệt tinh tế và khó phát hiện của sự đứt gãy ngôn ngữ liên thế hệ.

Hiện tượng hành chính hóa và trình diễn hóa ngôn ngữ bản địa

Tiến sĩ Lý Tùng Hiếu, nhà ngôn ngữ học người Nùng tại Đại học Dân tộc và Miền núi Thái Nguyên, đã mô tả một hiện tượng quan trọng mà ông gọi là hành chính hóa ngôn ngữ bản địa: quá trình mà ngôn ngữ dân tộc chỉ còn được sử dụng trong những bối cảnh chính thức, mang tính nghi lễ hoặc biểu diễn, trong khi mất dần vị trí trong đời sống hàng ngày. Khi tiếng mẹ đẻ chỉ còn hiện diện trong lễ hội và màn trình diễn văn hóa cho khách du lịch mà không còn là ngôn ngữ của cuộc sống thường nhật, của việc học tập, làm việc và giao tiếp xã hội, nó dần mất đi khả năng phát triển và thích ứng với thực tế – và với thế hệ trẻ, nó cũng mất đi sự liên quan đến cuộc sống thực của họ.

Bà Hoàng Thị Thơm, nghệ nhân hát Then người Tày ở Bắc Kạn, chia sẻ thực tế đau lòng này: tôi vẫn hát Then bằng tiếng Tày cổ trong các buổi biểu diễn, nhưng thú thực là ngay cả bản thân tôi cũng không hiểu hết ý nghĩa của mọi từ ngữ trong bài hát. Tôi học thuộc lời bài hát từ mẹ tôi, và biết rằng đây là những bài ca có giá trị văn hóa cao, nhưng nhiều từ ngữ, nhiều câu đã trở nên xa lạ với cách nói hiện đại của người Tày chúng tôi. Khi con cháu tôi hỏi về ý nghĩa của những câu ca đó, tôi đôi khi cũng phải lúng túng giải thích. Chia sẻ của bà Thơm tiết lộ một thực tế đặc biệt đáng suy nghĩ: ngay cả những người đang tích cực thực hành văn hóa truyền thống cũng không phải lúc nào cũng còn có khả năng tiếp cận với những tầng ý nghĩa sâu nhất của những gì họ đang thực hành. Khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ, trong trường hợp này, không chỉ là khoảng cách giữa người già và người trẻ – nó còn là khoảng cách ngay trong lòng một người thực hành đơn lẻ, người đang giữ hình thức nhưng không còn hoàn toàn nắm giữ được nội dung.

Biểu hiện của đứt gãy ngôn ngữ trong đời sống hiện đại

Khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ không chỉ thể hiện trong những bối cảnh đặc biệt như nghi lễ và lễ hội. Nó còn biểu hiện rõ nét trong đời sống hàng ngày, trong hệ thống giáo dục và trong những mối quan hệ liên cá nhân trong gia đình – những nơi mà việc giao tiếp thực sự và truyền tải giá trị diễn ra một cách không chính thức nhưng có tác động sâu xa và lâu dài nhất.

Biểu hiện trong giáo dục và đời sống hàng ngày

Sự đứt gãy ngôn ngữ không chỉ thể hiện trong các nghi lễ và lễ hội mà còn biểu hiện rõ nét trong đời sống hàng ngày của các cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là ở những gia đình có nhiều thế hệ cùng sống. Tại nhiều gia đình người Dao ở Hà Giang, một cảnh tượng quen thuộc diễn ra hàng ngày: ông bà nói chuyện với nhau bằng tiếng Dao, bố mẹ trả lời bằng hỗn hợp tiếng Dao và tiếng Việt, trong khi con cháu chủ yếu dùng tiếng Việt. Ba thế hệ trong cùng một không gian nhưng đang vận hành trong ba cấp độ ngôn ngữ khác nhau – và khoảng cách đó không chỉ là ngôn ngữ mà còn là khoảng cách giữa những thế giới quan và hệ giá trị khác nhau.

Trong lĩnh vực giáo dục, sự đứt gãy ngôn ngữ còn thể hiện qua những khó khăn đặc thù của học sinh dân tộc thiểu số. Cô Lò Thị Mai, giáo viên một trường tiểu học ở Điện Biên, mô tả tình trạng mà cô quan sát hàng ngày: nhiều em học sinh người Thái, người HMông khi mới vào lớp 1 hầu như không biết tiếng Việt. Các em phải vừa học ngôn ngữ mới vừa học kiến thức, nên tiến độ học tập chậm hơn so với các em người Kinh. Điều đáng lo ngại là sau khi học tiếng Việt thành thạo, nhiều em lại dần quên đi tiếng mẹ đẻ của mình, đặc biệt là khả năng đọc và viết. Kết quả là các em không thể tiếp cận được với những tài liệu văn hóa, lịch sử của dân tộc mình viết bằng chữ cổ. Hiện tượng này tạo ra một thế hệ mà các nhà ngôn ngữ học gọi là vô căn ngôn ngữ – không đủ tiếng mẹ đẻ để tiếp cận di sản văn hóa của mình và không đủ tiếng Việt để cạnh tranh hiệu quả trên thị trường lao động.

Bên cạnh vấn đề trong hệ thống giáo dục chính thức, sự đứt gãy ngôn ngữ còn biểu hiện trong những thay đổi vi tế nhưng sâu sắc trong cách các gia đình tương tác với nhau. Khi ông bà không còn có thể dùng ngôn ngữ nghi lễ để dạy cháu chắt về những giá trị và câu chuyện quan trọng, họ thường chuyển sang dùng tiếng Việt để giải thích những điều đó – nhưng trong quá trình dịch thuật, nhiều lớp nghĩa và nhiều sắc thái văn hóa quan trọng bị đánh mất. Kết quả là thế hệ trẻ nhận được một phiên bản đã được đơn giản hóa và mất đi chiều sâu của di sản văn hóa của mình – không phải vì người truyền đạt không muốn chia sẻ đầy đủ, mà vì ngôn ngữ sẵn có không đủ để truyền tải những gì cần được truyền tải.

Cộng đồng giữa hai ngôn ngữ – trạng thái không thuộc về đâu

Một hệ quả đặc biệt đau đớn của khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ là trạng thái mà các nhà nhân học gọi là giữa hai ngôn ngữ – khi một người không đủ thành thạo trong bất kỳ ngôn ngữ nào để cảm thấy thực sự thuộc về và tự tin. Người trẻ dân tộc thiểu số trong tình trạng này biết tiếng Việt đủ để học tập và làm việc, nhưng không đủ để cảm thấy mình là người Kinh; biết tiếng mẹ đẻ đủ để giao tiếp cơ bản với gia đình, nhưng không đủ để cảm thấy mình đang thực sự thuộc về văn hóa dân tộc mình theo chiều sâu. Đây không phải là trạng thái lưỡng ngữ tích cực – đó là trạng thái bán ngôn ngữ đáng lo ngại.

Phạm Văn Tú, 28 tuổi, người dân tộc Tày đã sống và làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh được 8 năm, mô tả trải nghiệm sống trong khoảng giữa này: ở Sài Gòn, mọi người vẫn coi tôi là người miền núi khi tôi nói tiếng Việt với giọng địa phương. Khi về quê ở Bắc Kạn, bà con trong làng lại nói tôi đã thành người thành phố vì cách nói chuyện và lối suy nghĩ đã thay đổi. Nhưng điều khiến tôi buồn hơn là khi ông nội tôi hát Then, tôi hiểu được những từ đơn giản nhưng không hiểu được cả bài. Tôi cảm thấy mình đang nhìn vào một cánh cửa đang khép dần mà không có chìa khóa để mở. Hình ảnh cánh cửa đang khép dần mà anh Tú dùng để mô tả mối quan hệ của mình với ngôn ngữ và văn hóa tổ tiên là hình ảnh có tính biểu đạt cao về trải nghiệm của hàng triệu người trẻ dân tộc thiểu số trong cùng tình huống.

Trạng thái giữa hai ngôn ngữ này không chỉ là vấn đề cá nhân hay tâm lý – nó có những hệ lụy xã hội sâu sắc. Khi một thế hệ đông đảo của một cộng đồng không cảm thấy mình thực sự thuộc về bất kỳ hệ thống văn hóa và ngôn ngữ nào, sự gắn kết cộng đồng suy yếu, khả năng tự quản và tương trợ giảm đi, và những thiết chế xã hội truyền thống không còn hoạt động hiệu quả như trước. Những hệ lụy đó không phải là không thể đảo ngược – nhưng để đảo ngược chúng cần những can thiệp vượt ra ngoài lĩnh vực ngôn ngữ học đơn thuần.

Ngôn ngữ mất đi, thế giới quan thu hẹp lại

Điều mà nhiều người không nhận ra đầy đủ là khi khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ rộng ra, không chỉ khả năng giao tiếp bị ảnh hưởng – cả thế giới quan và cách tiếp cận tri thức của người trẻ cũng bị thu hẹp theo những cách tinh tế nhưng có tác động lâu dài. Bởi vì, như đã phân tích trong bài trước của chuỗi nghiên cứu này, mỗi ngôn ngữ mã hóa một cách nhìn nhận thế giới độc đáo, khi người trẻ chỉ thành thạo tiếng Việt mà không còn tiếp cận được với những tầng sâu của ngôn ngữ bản địa, họ mất đi quyền tiếp cận với một phương thức hiểu biết thế giới mà tổ tiên họ đã phát triển và tinh lọc qua nhiều thế hệ.

Giáo sư Daniel Nettle, nhà ngôn ngữ học tiến hóa từ Đại học Newcastle, đã chứng minh trong nghiên cứu so sánh của mình rằng mỗi ngôn ngữ tạo ra những cơ hội tư duy đặc thù thông qua cấu trúc ngữ pháp, hệ thống từ vựng và những phép ẩn dụ nền tảng của nó. Khi một người mất đi khả năng sử dụng thành thạo ngôn ngữ tổ tiên, họ không chỉ mất đi một phương tiện giao tiếp – họ mất đi một bộ công cụ tư duy mà không ngôn ngữ nào khác có thể hoàn toàn thay thế. Trong bối cảnh thế giới đang ngày càng nhận ra giá trị của tri thức bản địa và đa dạng nhận thức – từ những ứng dụng trong y học đến những đóng góp trong sinh thái học – sự mất đi của những bộ công cụ tư duy ngôn ngữ bản địa là một mất mát không chỉ cho cộng đồng thiểu số mà cho toàn nhân loại.

Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và quyền lực trong bối cảnh đa dân tộc

Khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ không tồn tại trong chân không xã hội. Nó được định hình bởi và đồng thời củng cố những cấu trúc quyền lực bất đối xứng giữa ngôn ngữ đa số và ngôn ngữ thiểu số, giữa trung tâm đô thị và vùng ngoại vi, giữa những hình thức tri thức được coi là hiện đại và những hình thức tri thức bị coi là truyền thống. Hiểu được chiều kích quyền lực này là điều kiện cần thiết để có thể tư duy về những can thiệp thực sự có thể thay đổi được tình trạng hiện tại.

Ngôn ngữ đa số và áp lực đồng hóa ngầm

Trong xã hội đa ngôn ngữ, không phải tất cả ngôn ngữ đều có cùng vị thế và cùng cơ hội tồn tại. Ngôn ngữ đa số – tiếng Việt trong trường hợp Việt Nam – không chỉ chiếm ưu thế về số lượng người nói mà còn thống trị trong hầu hết các lĩnh vực xã hội quan trọng: giáo dục, hành chính, kinh tế, truyền thông và văn hóa đại chúng. Sự thống trị này không nhất thiết là kết quả của chính sách phân biệt đối xử có chủ đích – trong nhiều trường hợp, nó chỉ đơn giản là kết quả của những quyết định hành chính và kinh tế hợp lý theo logic của việc quản lý một quốc gia thống nhất. Tuy nhiên, hệ quả của nó đối với các ngôn ngữ thiểu số là thực sự và sâu sắc.

Nhà ngôn ngữ học xã hội Joshua Fishman (1926 – 2015), trong công trình kinh điển Đảo ngược dịch chuyển ngôn ngữ (Reversing Language Shift, 1991), đã phân tích những cơ chế mà qua đó áp lực đồng hóa ngôn ngữ vận hành ngay cả trong những hệ thống không có chính sách phân biệt đối xử rõ ràng. Khi hầu hết các cơ hội kinh tế, giáo dục và xã hội đòi hỏi sự thành thạo ngôn ngữ đa số, người nói ngôn ngữ thiểu số đối mặt với một sự lựa chọn không ngang bằng: dành nguồn lực để duy trì ngôn ngữ bản địa và chấp nhận những bất lợi trong tiếp cận cơ hội, hoặc ưu tiên ngôn ngữ đa số và chấp nhận rằng ngôn ngữ bản địa sẽ dần mất đi. Đây không phải là lựa chọn giữa ngôn ngữ và cơ hội – đó là lựa chọn bị ép buộc bởi một cấu trúc xã hội không để cả hai tồn tại song song một cách bình đẳng.

Áp lực đồng hóa ngôn ngữ ở Việt Nam không phải là kết quả của chính sách áp bức mà là sản phẩm phụ của quá trình hiện đại hóa và phát triển với tốc độ nhanh. Tuy nhiên, nhận biết được nguồn gốc của áp lực đó không làm giảm đi tác động của nó. Điều quan trọng là xây dựng được những chính sách và cấu trúc xã hội có thể tạo ra điều kiện để ngôn ngữ thiểu số tồn tại và phát triển mà không đòi hỏi người nói phải hy sinh cơ hội kinh tế và xã hội của mình.

Bất đối xứng tri thức và quyền diễn giải văn hóa

Khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ còn tạo ra một dạng bất đối xứng tri thức đặc biệt: trong khi người già nắm giữ những tri thức văn hóa sâu sắc được mã hóa trong ngôn ngữ bản địa, người trẻ lại nắm giữ những công cụ – ngôn ngữ đa số, kỹ năng số, hiểu biết về thế giới hiện đại – cần thiết để điều hướng trong xã hội đương đại. Không bên nào có đủ những gì bên kia có, và khoảng cách ngôn ngữ ngăn cản việc kết hợp hai nguồn lực đó theo những cách có thể có lợi cho cả cộng đồng.

Trong nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, sự bất đối xứng tri thức này đã tạo ra một tình huống nghịch lý: người trẻ có học vấn cao hơn về mặt chính thức nhưng lại là những người ít có khả năng nhất để tiếp cận và duy trì di sản tri thức quan trọng nhất của cộng đồng mình. Ông Y Wuen Adrơng, nhà dân tộc học người Êđê, đã mô tả nghịch lý này trong bối cảnh cộng đồng của ông: cháu tôi có bằng đại học và nói tiếng Anh rất tốt. Nhưng nó không thể đọc được những văn bản pháp luật tục lệ của người Êđê viết bằng chữ cổ, không hiểu được những câu sử thi kể về lịch sử dòng họ, và không biết cách thực hiện những nghi lễ quan trọng nhất của cộng đồng. Tôi tự hỏi: tri thức nào mới thực sự là tri thức quan trọng cho tương lai của cộng đồng chúng tôi?

Câu hỏi của ông Y Wuen không có câu trả lời đơn giản. Tri thức hiện đại và tri thức bản địa đều quan trọng, và thách thức thực sự là xây dựng những con đường để thế hệ trẻ có thể tiếp cận được cả hai mà không cần phải lựa chọn một trong hai. Điều đó đòi hỏi không chỉ những thay đổi về chính sách giáo dục mà còn những thay đổi sâu sắc hơn trong cách xã hội nhìn nhận và đánh giá các hình thức tri thức khác nhau.

Ngôn ngữ và việc kiểm soát tự sự văn hóa

Một khía cạnh quan trọng của mối quan hệ giữa ngôn ngữ và quyền lực là mối liên hệ giữa thành thạo ngôn ngữ và quyền tự kể câu chuyện của mình. Cộng đồng có thể tự kể câu chuyện của mình – định nghĩa bản thân, diễn giải lịch sử và truyền tải bản sắc theo những cách của riêng mình – chỉ khi có ngôn ngữ để làm điều đó. Khi khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ rộng ra đến mức thế hệ trẻ không còn nắm vững ngôn ngữ nghi lễ và ngôn ngữ tri thức của tổ tiên, quyền tự kể câu chuyện đó dần chuyển sang tay những người từ bên ngoài có thể tiếp cận với văn hóa của cộng đồng theo những phương thức khác – nghiên cứu học thuật, ghi chép tư liệu, hay đơn giản là có đủ điều kiện kinh tế và thời gian để học.

Đây là nơi mà khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ kết nối với những vấn đề rộng lớn hơn về quyền tự quyết văn hóa mà chuỗi nghiên cứu này đã đề cập nhiều lần. Trao lại quyền kể chuyện cho cộng đồng thiểu số – như đã phân tích trong bài Mất quyền kể chuyện đã xói mòn ký ức của cộng đồng dân tộc thiểu số như thế nào? – không thể thực hiện được nếu không đồng thời thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ. Bởi vì quyền kể chuyện chỉ thực sự có ý nghĩa khi cộng đồng có ngôn ngữ để thực hiện quyền đó – và ngôn ngữ đó phải là ngôn ngữ sống, được chia sẻ bởi nhiều thế hệ, không phải ngôn ngữ chỉ được biểu diễn trong những dịp đặc biệt hay được ghi chép trong những kho lưu trữ mà chỉ những chuyên gia mới có thể tiếp cận.

Những hướng tiếp cận thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ

Nhận diện được quy mô và bản chất của khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ là bước đầu tiên. Bước tiếp theo là xác định những hướng tiếp cận có thể thực sự tạo ra sự khác biệt – không phải những giải pháp lý tưởng trong lý thuyết mà không thể thực hiện được trong thực tế, mà là những can thiệp cụ thể, có thể triển khai và có bằng chứng về hiệu quả.

Mô hình tổ ấm ngôn ngữ và tiếp cận từ cộng đồng

Một trong những mô hình bảo tồn và hồi sinh ngôn ngữ được đánh giá là hiệu quả nhất trên thế giới là mô hình tổ ấm ngôn ngữ (language nest) – những môi trường học tập không chính thức nơi trẻ nhỏ được đắm mình hoàn toàn trong ngôn ngữ bản địa với sự hướng dẫn của những người cao tuổi thành thạo ngôn ngữ. Mô hình này, khởi nguồn từ cộng đồng Maori tại New Zealand vào những năm 1980 và sau đó được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia, có ưu điểm là kết hợp việc truyền tải ngôn ngữ với việc truyền tải văn hóa trong một môi trường tự nhiên và có tình cảm.

Tại Việt Nam, một số sáng kiến tương tự đã xuất hiện ở quy mô nhỏ tại một số cộng đồng dân tộc thiểu số. Tại một số bản làng người Tày ở Cao Bằng, những buổi sinh hoạt học tiếng Tày không chính thức được tổ chức tại nhà của những người cao tuổi, nơi trẻ em và thanh niên có thể đến học hát Then, học câu chuyện cổ và học những từ ngữ nghi lễ không có trong chương trình giáo dục chính thức. Những buổi sinh hoạt này không chỉ là lớp học ngôn ngữ – chúng còn là không gian giao lưu liên thế hệ, nơi mối quan hệ giữa người già và người trẻ được xây dựng và củng cố thông qua hoạt động học tập chung.

Điều làm cho mô hình tổ ấm ngôn ngữ đặc biệt phù hợp để thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ là nó không cố gắng thay thế môi trường học tập chính thức mà bổ sung cho nó. Những gì trường học không thể dạy – ngôn ngữ nghi lễ, ngữ cảnh văn hóa sâu và mối quan hệ cảm xúc với ngôn ngữ tổ tiên – có thể được học trong môi trường không chính thức này. Và điều quan trọng không kém là những buổi học đó tạo ra những cơ hội hiếm có để người già và người trẻ thực sự nói chuyện với nhau, không phải chỉ trao đổi thông tin mà còn chia sẻ những câu chuyện và ký ức có thể thu hẹp khoảng cách thế hệ không chỉ về ngôn ngữ mà còn về cảm xúc và tâm lý.

Vai trò của giáo dục song ngữ trong thu hẹp khoảng cách thế hệ

Trong bài trước, chúng ta đã phân tích giáo dục song ngữ như một công cụ để bảo tồn ngôn ngữ bản địa. Ở đây, cần nhấn mạnh thêm một khía cạnh quan trọng khác của giáo dục song ngữ: vai trò của nó trong việc thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ. Khi trẻ em được học tiếng mẹ đẻ một cách hệ thống trong trường học, chúng không chỉ phát triển khả năng ngôn ngữ bản địa – chúng còn nhận được những công cụ để tiếp cận và hiểu những gì người già trong cộng đồng đang nói và hát và kể. Giáo dục song ngữ, được thiết kế tốt, có thể là cầu nối giúp thu hẹp khoảng cách giữa thế hệ.

Tuy nhiên, để giáo dục song ngữ thực sự có thể thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ, nó cần được thiết kế theo cách chú ý đặc biệt đến những tầng ngôn ngữ sâu hơn – không chỉ dạy ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày mà còn giới thiệu học sinh đến với ngôn ngữ nghi lễ, ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ tri thức bản địa theo những cách phù hợp với lứa tuổi. Điều đó đòi hỏi những giáo viên không chỉ là người nói tiếng dân tộc thành thạo mà còn am hiểu văn hóa và có thể kết nối những gì được dạy trong lớp học với cuộc sống và câu chuyện của gia đình và cộng đồng học sinh. Những giáo viên như vậy không thể đào tạo nhanh – việc đào tạo họ là công việc dài hơi đòi hỏi đầu tư thực sự và cam kết dài hạn.

Một thành tố quan trọng khác của giáo dục song ngữ trong bối cảnh thu hẹp khoảng cách thế hệ là những hoạt động kết nối trường học với cộng đồng. Khi học sinh không chỉ học tiếng dân tộc trong lớp mà còn được khuyến khích phỏng vấn người cao tuổi trong cộng đồng, tham gia vào các hoạt động nghi lễ và trở thành người ghi chép và chia sẻ những câu chuyện của cộng đồng, học tập ngôn ngữ trở thành một quá trình tạo ra kết nối liên thế hệ thực sự, không chỉ là tiếp thu kiến thức ngôn ngữ học thuần túy.

Công nghệ như cầu nối ngôn ngữ liên thế hệ

Công nghệ, khi được sử dụng đúng cách và với sự tham gia chủ động của cộng đồng, có thể đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ. Điện thoại thông minh và các ứng dụng học ngôn ngữ có thể giúp người trẻ luyện tập tiếng mẹ đẻ ngay cả khi họ đang sống xa cộng đồng gốc. Các nền tảng chia sẻ video có thể là kênh để người cao tuổi kể chuyện và hát những bài ca truyền thống tiếp cận được với thế hệ trẻ ở khắp nơi. Những ứng dụng từ điển và bản dịch cho các ngôn ngữ thiểu số có thể giúp người trẻ tra cứu và hiểu được những từ ngữ khó trong ngôn ngữ nghi lễ.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế cho sự tiếp xúc trực tiếp và liên tục giữa người già và người trẻ trong môi trường văn hóa sống động. Ngôn ngữ được học tốt nhất không phải qua màn hình mà qua sự tương tác trực tiếp, qua những câu chuyện được kể trong bối cảnh cụ thể, qua những nghi lễ được thực hành với sự hướng dẫn của người thầy có thẩm quyền văn hóa. Công nghệ có thể bổ sung và mở rộng những cơ hội học tập này, nhưng không thể thay thế cho chúng. Một ứng dụng học tiếng Êđê trên điện thoại có thể giúp một thanh niên Êđê ở Thành phố Hồ Chí Minh duy trì và cải thiện ngôn ngữ của mình giữa những lần về quê – nhưng những gì anh ta học được từ việc ngồi cạnh già làng trong một buổi tối kể chuyện bên bếp lửa là điều mà không một ứng dụng nào có thể tái tạo được.

Kết luận

Đứt gãy liên thế hệ làm ngôn ngữ nghi lễ mất đi người kế thừa trong các cộng đồng dân tộc thiểu số không phải là một vấn đề ngôn ngữ học đơn thuần. Đó là biểu hiện của một quá trình xã hội rộng lớn hơn – quá trình mà trong đó những cấu trúc kinh tế, hệ thống giáo dục và áp lực đồng hóa văn hóa đang dần cắt đứt những sợi dây ngôn ngữ vô hình nối giữa người già và người trẻ, giữa quá khứ và tương lai, giữa di sản và đời sống đương đại.

Điều quan trọng cần nhận ra là khoảng cách này không phải là kết quả của ý chí xấu hay của sự thờ ơ. Cả người già lẫn người trẻ đều đang hành động theo những logic hợp lý trong những điều kiện cụ thể của mình: người già cố gắng truyền dạy trong điều kiện ngày càng ít người sẵn sàng học; người trẻ đang cố gắng điều hướng trong một thế giới đòi hỏi những kỹ năng và ngôn ngữ khác với những gì cha ông họ đã dùng. Vấn đề không nằm ở những cá nhân mà nằm ở những điều kiện cấu trúc không cho phép cả hai mục tiêu – duy trì ngôn ngữ bản địa và thành công trong xã hội đương đại – được theo đuổi đồng thời mà không phải đánh đổi.

Thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ đòi hỏi những can thiệp ở nhiều cấp độ: từ chính sách giáo dục quốc gia đến những sáng kiến cộng đồng địa phương, từ những chương trình hỗ trợ kinh tế cho những người duy trì ngôn ngữ bản địa đến những thay đổi trong cách truyền thông đại chúng đối xử với ngôn ngữ và văn hóa thiểu số. Không có can thiệp đơn lẻ nào có thể giải quyết được một vấn đề có nguồn gốc cấu trúc sâu xa như vậy. Nhưng điều quan trọng hơn bất kỳ biện pháp kỹ thuật cụ thể nào là sự thay đổi trong nhận thức: nhận ra rằng đa dạng ngôn ngữ không phải là rào cản cho sự phát triển quốc gia mà là tài sản cần được gìn giữ và phát huy, và rằng thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ liên thế hệ không phải là việc của riêng các cộng đồng thiểu số mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Bởi vì khi cháu Lò Văn Bình không còn có thể hiểu những gì ông nội mình đang đọc trong lễ hội Nào Sồng, điều đang mất đi không chỉ là sự kết nối giữa hai người trong một gia đình. Đó là sự mất đi của một mạch dẫn văn hóa quan trọng – và khi đủ nhiều mạch dẫn như vậy bị đứt, toàn bộ hệ thống tri thức và bản sắc mà nó từng dẫn truyền sẽ dần không còn chỗ để chảy đến, và không còn thế hệ nào để nhận lấy và tiếp tục mang đi.

Tài liệu tham khảo

Bài viết được xây dựng dựa trên nền tảng nghiên cứu đa nguồn, kết hợp giữa các tài liệu học thuật uy tín trong và ngoài nước, bách khoa toàn thư chuyên ngành, báo cáo thực địa từ các viện nghiên cứu, và các nguồn nghiên cứu nhân học, xã hội học, ngôn ngữ học đương đại. Phương pháp tiếp cận tham khảo chéo giữa lý thuyết quốc tế và bối cảnh địa phương Việt Nam đảm bảo tính chính xác và toàn diện của thông tin, phản ánh sự phức tạp và đa chiều của những biến đổi văn hóa đang diễn ra trong đời sống đương đại.

Nhóm nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc học thuật, không sử dụng nguồn không rõ ràng hoặc thiếu uy tín, luôn xác minh thông tin từ nhiều nguồn độc lập, và cam kết trích dẫn chính xác với đầy đủ thông tin tác giả. Mọi quan điểm, luận cứ quan trọng đều được hỗ trợ bởi bằng chứng từ các nguồn đáng tin cậy, phản ánh cam kết của dự án với sự nghiêm túc trong học thuật và tính trung thực về mặt trí tuệ.

Danh mục nguồn tham khảo lý thuyết về ký ức tập thể và bản sắc văn hóa:

– Halbwachs, Maurice. La Mémoire collective (Ký ức tập thể). Presses Universitaires de France, 1950.

– Nora, Pierre. Les Lieux de mémoire (Những nơi chốn ký ức), 3 tập. Gallimard, 1984 – 1992.

– Ricœur, Paul. La Mémoire, l’histoire, l’oubli (Ký ức, lịch sử, sự lãng quên). Éditions du Seuil, 2000.

– Taylor, Charles. Sources of the Self: The Making of the Modern Identity. Harvard University Press, 1989.

– Wikipedia, Collective memory.

– Wikipedia, Cultural identity.

– Stanford Encyclopedia of Philosophy, Memory.

Danh mục nguồn tham khảo về ngôn ngữ học và ngôn ngữ bản địa:

– Fishman, Joshua A. Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages. Multilingual Matters, 1991.

– Nettle, Daniel & Romaine, Suzanne. Vanishing Voices: The Extinction of the World’s Languages. Oxford University Press, 2000.

– Crystal, David. Language Death. Cambridge University Press, 2000.

– UNESCO, Atlas of the World’s Languages in Danger.

– Endangered Languages Project.

– SIL International, Language resources and documentation.

– Viện Ngôn ngữ học Việt Nam. Báo cáo điều tra thực trạng sử dụng ngôn ngữ các dân tộc thiểu số, 2022.

Danh mục nguồn tham khảo về nhân học âm nhạc và di sản văn hóa phi vật thể:

– Feld, Steven. Sound and Sentiment: Birds, Weeping, Poetics, and Song in Kaluli Expression. University of Pennsylvania Press, 1982.

– Hood, Mantle. The Ethnomusicologist. McGraw-Hill, 1971.

– UNESCO, Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage 2003.

– Wikipedia, Intangible cultural heritage.

– Viện Âm nhạc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Nghiên cứu âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên, nhiều số, 2010 – 2022.

Danh mục nguồn tham khảo về không gian thiêng, nghi lễ và lễ hội:

– Eliade, Mircea. Le Sacré et le Profane (Cái thiêng và cái tục). Gallimard, 1957.

– Turner, Victor. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Aldine, 1969.

– MacCannell, Dean. The Tourist: A New Theory of the Leisure Class. Schocken Books, 1976.

– Bachelard, Gaston. La Poétique de l’espace (Thi học của không gian). Presses Universitaires de France, 1958.

– Wikipedia, Sacred–profane dichotomy.

– Wikipedia, Rites of passage.

Danh mục nguồn tham khảo về cấu trúc gia đình, liên thế hệ và tang lễ:

– Putnam, Robert D. Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster, 2000.

– Parkes, Colin Murray. Bereavement: Studies of Grief in Adult Life. International Universities Press, 1972.

– Erikson, Erik H. Identity and the Life Cycle. Norton, 1980.

– Wikipedia, Family structure.

– Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới. Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa, 2022.

– Tổng cục Thống kê. Kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2019. Nhà xuất bản Thống kê, 2020.

Danh mục nguồn tham khảo về di cư, đô thị hóa và căn tính:

– Bhabha, Homi K. The Location of Culture. Routledge, 1994.

– Wikipedia, Rural–urban migration.

– ILO, Internal migration and rural transformation in Viet Nam.

– Viện Khoa học Lao động và Xã hội. Báo cáo xu hướng lao động và việc làm Việt Nam, 2022.

– Bộ Xây dựng. Báo cáo tỷ lệ đô thị hóa Việt Nam, 2021 – 2023.

Danh mục nguồn tham khảo về hình ảnh cơ thể, truyền thông và kinh tế thị trường:

– Debord, Guy. La Société du spectacle (Xã hội của màn diễn). Buchet-Chastel, 1967.

– Bourdieu, Pierre. La Distinction: Critique sociale du jugement (Sự phân biệt: Phê phán xã hội về phán đoán thẩm mỹ). Minuit, 1979.

– Wikipedia, Body image.

– Viện Tâm lý học Việt Nam. Khảo sát sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên, 2022.

– Hiệp hội Nhà hàng Việt Nam. Báo cáo thị trường ăn uống ngoài gia đình, 2022.

Danh mục nguồn tham khảo về nghiên cứu dân tộc học và văn hóa Việt Nam:

– Ngô Đức Thịnh (chủ biên). Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Trẻ, 2004.

– Phan Huy Lê (chủ biên). Lịch sử và văn hóa Việt Nam: Tiếp cận bộ phận. Nhà xuất bản Thế giới, 2012.

– Trần Quốc Vượng. Cơ sở văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Giáo dục, 1998.

– Trần Ngọc Thêm. Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1997.

– Phan Đại Doãn. Làng Việt Nam: Một số vấn đề kinh tế – văn hóa – xã hội. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 1992.

– Đinh Gia Khánh & Lê Hữu Tầng (chủ biên). Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1993.

– Viện Dân tộc học. Các dân tộc ít người ở Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2014.

– Cục Di sản Văn hóa, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch. Báo cáo thực trạng di sản văn hóa phi vật thể, 2022.

Lưu ý: Danh sách tài liệu tham khảo này đại diện cho các nguồn chính được sử dụng trong toàn bộ chuỗi nghiên cứu. Mỗi bài viết chuyên sâu trong dự án có thể tham chiếu thêm các chuyên khảo học thuật, bài báo được bình duyệt từ các tạp chí như Journal of Southeast Asian Studies, Asian Ethnicity, Language Documentation & Conservation, Journal of Vietnamese Studies, và các công trình thực địa của các nhà nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.

Về dự án nghiên cứu di sản sống và biến đổi văn hóa đương đại

Dự án Di sản sống và sự biến đổi văn hóa trong đời sống đương đại được khởi xướng và chủ trì thực hiện bởi nhóm nghiên cứu nhavantuonglai và các cộng sự từ năm 2025, với sự tài trợ kinh phí, nguồn lực chuyên môn và tư vấn triển khai từ Trung tâm phát triển văn hóa đọc Nhavanvn. Dự án là một chương trình nghiên cứu toàn diện nhằm khảo sát những quá trình biến đổi văn hóa sâu sắc đang diễn ra trong đời sống xã hội Việt Nam đương đại – từ sự phai mờ của ký ức tập thể và ngôn ngữ bản địa, sự mai một của âm nhạc nghi lễ và không gian thiêng, đến sự tái cấu trúc của thiết chế gia đình, sự đứt gãy liên thế hệ trong bối cảnh đô thị hóa và di cư, và những cuộc khủng hoảng căn tính đặc thù của thế hệ trẻ Việt Nam đương đại.

Dự án không chỉ tập trung vào việc ghi chép và mô tả những hiện tượng văn hóa đang thay đổi mà còn đào sâu phân tích những cơ chế xã hội, kinh tế và quyền lực định hình những biến đổi đó, đặt câu hỏi về trách nhiệm của các chủ thể khác nhau trong việc bảo tồn và tái thiết bản sắc văn hóa, và tìm kiếm những mô hình thích ứng lành mạnh có thể giúp các cộng đồng duy trì sức sống văn hóa trong những điều kiện của thế giới hiện đại. Qua đó, nhóm nghiên cứu mong muốn tạo ra một nguồn tài liệu tham khảo đáng tin cậy bằng tiếng Việt, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về những mất mát văn hóa đang diễn ra âm thầm nhưng sâu sắc, và về những điều kiện cần thiết để tái thiết bản sắc văn hóa theo những hình thức phù hợp với thực tại đương đại.

Giới thiệu dự án nghiên cứu

Dự án đặt trọng tâm vào việc nghiên cứu các chiều kích đa dạng của văn hóa Việt Nam trong giai đoạn biến đổi chưa từng có, khi đất nước đang trải qua đồng thời nhiều quá trình có quy mô và tốc độ lịch sử: đô thị hóa nhanh chóng đưa hàng triệu người rời khỏi cộng đồng gốc, kinh tế thị trường tạo ra những ưu tiên không tương thích với việc duy trì nhiều thực hành văn hóa truyền thống, truyền thông đại chúng và mạng xã hội phổ biến những chuẩn mực văn hóa đồng nhất thay thế cho sự đa dạng địa phương, và sự suy yếu của những thiết chế phi chính thức từng là nền tảng của việc truyền tải văn hóa liên thế hệ.

Các chủ đề nghiên cứu được triển khai theo phương pháp phân tích chiều sâu, bao quát nhiều lĩnh vực liên ngành. Nhóm nghiên cứu khảo sát ký ức tập thể và những cơ chế của sự lãng quên có hệ thống – không chỉ là sự quên lãng tự nhiên mà là những quá trình xã hội và chính trị trong đó quyền kiểm soát ký ức cộng đồng được tranh giành và phân phối theo những logic quyền lực cụ thể. Hiện tượng mai một ngôn ngữ bản địa được phân tích không phải như quá trình tự nhiên và tất yếu mà như hệ quả của những bất đối xứng kinh tế và chính sách cụ thể, với những hệ lụy sâu sắc cho không chỉ cộng đồng thiểu số mà cho toàn bộ sự đa dạng tri thức của nhân loại.

Đặc biệt, dự án đặt câu hỏi về những gì thực sự đang mất đi khi âm nhạc nghi lễ – tiếng chiêng, lời hát then, tiếng khèn – không còn được thực hành trong những bối cảnh sống động của cộng đồng, khi những không gian thiêng – nhà Rông, rừng cấm, bến nước – bị tái định nghĩa thành sản phẩm du lịch, và khi những lễ hội cộng đồng được biến thành những màn trình diễn văn hóa có kịch bản phục vụ khán giả bên ngoài. Đây không phải là những câu hỏi về nghệ thuật hay văn hóa theo nghĩa hẹp – đó là câu hỏi về những hệ thống giao tiếp xã hội, những cơ chế truyền tải tri thức và những nền tảng tâm lý mà không có gì trong xã hội hiện đại thực sự thay thế được.

Dự án cũng dành sự chú ý đặc biệt cho những thiết chế gia đình và quan hệ liên thế hệ đang trải qua tái cấu trúc sâu sắc – từ mô hình gia đình đa thế hệ sang gia đình hạt nhân, từ hệ thống thứ bậc truyền thống sang những mối quan hệ được thương lượng linh hoạt hơn, và từ những không gian gắn kết văn hóa như mâm cơm gia đình hay nghi lễ tang ma sang những hình thức tương tác qua màn hình và dịch vụ chuyên nghiệp. Sự im tiếng của người già, được phân tích như là sự từ bỏ vai trò truyền tải tri thức trong bối cảnh không còn người hỏi, được đặt trong mối quan hệ với sự mất đi của những không gian và thiết chế từng tạo ra điều kiện tự nhiên cho sự truyền tải đó.

Những chiều kích của di cư và đô thị hóa được khảo sát không chỉ từ góc độ kinh tế mà từ góc độ văn hóa và tâm lý: những gì xảy ra với làng quê bị bỏ lại khi thế hệ năng động nhất ra đi, những gì xảy ra với những người trẻ không còn cộng đồng gốc để thuộc về và chưa xây dựng được cộng đồng mới có chiều sâu tương đương, và những gì xảy ra với cơ thể người khi nó trở thành đối tượng của thương mại hóa và truyền thông hóa sâu sắc trong môi trường đô thị hiện đại. Những câu hỏi đó không có câu trả lời đơn giản nhưng chúng cần được đặt ra và được nghiên cứu nghiêm túc nếu xã hội muốn đưa ra những phản ứng có ý nghĩa.

Phương pháp luận và tiếp cận liên ngành

Phương pháp tiếp cận của dự án mang tính liên ngành cao, kết hợp hài hòa giữa nhân học văn hóa, xã hội học, ngôn ngữ học, tâm lý học xã hội, nghiên cứu văn hóa, địa lý học nhân văn, nghiên cứu di sản và phân tích chính sách văn hóa đương đại. Sự giao thoa giữa các ngành học này không phải là sự ghép nối máy móc mà là một sự tổng hợp có hệ thống, xuất phát từ nhận thức rằng những biến đổi văn hóa đang diễn ra tại Việt Nam không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ nhìn từ một góc độ kỷ luật duy nhất.

Nhân học văn hóa cung cấp những khái niệm và phương pháp để hiểu văn hóa như là hệ thống sống động và những cơ chế của sự truyền tải và biến đổi văn hóa. Xã hội học cung cấp những công cụ phân tích những cấu trúc xã hội và những lực lượng tập thể đang định hình những thay đổi cá nhân và cộng đồng. Ngôn ngữ học cung cấp khung lý thuyết để hiểu ngôn ngữ không chỉ như phương tiện giao tiếp mà như hệ thống mã hóa tri thức và thế giới quan. Tâm lý học xã hội giúp phân tích những hệ quả của sự mất mát văn hóa và bản sắc đối với sức khỏe tâm thần và hành vi cá nhân.

Quy trình nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp luận khoa học nhân văn nghiêm ngặt, kết hợp phân tích tài liệu học thuật quốc tế và trong nước, nghiên cứu điền dã và ghi chép trường hợp điển hình, tham vấn chuyên gia từ các viện nghiên cứu và đại học uy tín, và tổng hợp số liệu từ các khảo sát và báo cáo của cơ quan nhà nước và tổ chức nghiên cứu độc lập. Việc kết hợp giữa lý thuyết quốc tế và quan sát thực địa địa phương là nguyên tắc nhất quán: những khái niệm của Halbwachs về ký ức tập thể hay của Fishman về dịch chuyển ngôn ngữ được áp dụng không phải như những khuôn mẫu cứng nhắc mà như những khung phân tích cần được kiểm chứng và điều chỉnh trong bối cảnh cụ thể của xã hội Việt Nam.

Nhóm nghiên cứu đặc biệt chú ý đến việc dung hòa nhiều giọng nói và nhiều góc nhìn: giọng nói của người già và người trẻ, của người ở lại và người ra đi, của cộng đồng đa số và cộng đồng thiểu số, của những người đang trực tiếp chịu ảnh hưởng của những biến đổi văn hóa và những nhà nghiên cứu quan sát từ bên ngoài. Những câu chuyện cá nhân và những trải nghiệm cụ thể được đặt trong bối cảnh của những phân tích cấu trúc rộng hơn, tránh cả việc giảm thiểu những trải nghiệm cá nhân thành những biểu hiện của cấu trúc lẫn việc tách rời những câu chuyện cá nhân khỏi những điều kiện xã hội và kinh tế tạo ra chúng.

Dự án đặt ra cho mình những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về tính trung thực học thuật: không giản lược những hiện tượng phức tạp thành những tường thuật đơn chiều về tốt và xấu, không lý tưởng hóa quá khứ và cũng không coi sự biến đổi là luôn đồng nghĩa với tiến bộ, không né tránh những căng thẳng và mâu thuẫn nội tại trong những thực trạng được phân tích, và không áp đặt những giải pháp từ bên ngoài cho những vấn đề mà quyền tự quyết của cộng đồng là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ giải pháp có ý nghĩa nào.

Mục tiêu và ý nghĩa của dự án

Thông qua dự án Di sản sống và sự biến đổi văn hóa trong đời sống đương đại, nhóm nghiên cứu mong muốn không chỉ đóng góp vào việc phổ biến nhận thức về những biến đổi văn hóa đang diễn ra cho độc giả Việt Nam một cách có hệ thống và chiều sâu học thuật, mà còn tạo ra không gian tư duy và đối thoại về những lựa chọn mà xã hội Việt Nam đang phải và sẽ phải đưa ra về việc gìn giữ những gì và theo những cách nào trong quá trình phát triển và hiện đại hóa.

Việt Nam đang ở vào một thời điểm lịch sử đặc biệt – khi những biến đổi xã hội của vài thập niên đã tạo ra những đứt gãy văn hóa sâu sắc, nhưng khi nhiều chuỗi truyền tải văn hóa quan trọng vẫn còn chưa bị đứt hoàn toàn. Cửa sổ cơ hội để hành động đang thu hẹp theo từng năm, theo từng người già qua đời mà không có người kế thừa và theo từng thế hệ trẻ lớn lên xa cộng đồng gốc của mình. Nhận ra tính cấp thiết đó và chuyển nó thành hành động – ở cấp độ cá nhân, gia đình, cộng đồng và chính sách – là mục tiêu thực tiễn mà dự án hướng đến.

Dự án cũng hướng đến việc xây dựng một nền tảng khái niệm và lý thuyết cho những cuộc thảo luận về chính sách văn hóa tại Việt Nam. Trong những cuộc thảo luận đó, thường thiếu vắng những phân tích sâu sắc về cơ chế của sự mất mát văn hóa, về những gì thực sự cần thiết để bảo tồn có ý nghĩa, về sự khác biệt giữa bảo tồn thụ động và tái thiết chủ động, và về những điều kiện cần thiết để quyền tự quyết văn hóa của cộng đồng có thể được thực hiện thực sự chứ không phải chỉ trên giấy tờ. Dự án mong muốn lấp đầy một phần khoảng trống đó.

Hơn thế nữa, bằng cách phân tích một cách nghiêm túc và không né tránh những chi phí văn hóa và xã hội của quá trình phát triển, dự án đặt ra câu hỏi về những mô hình phát triển nào có thể vừa nâng cao điều kiện sống vật chất vừa bảo tồn những nguồn lực văn hóa và xã hội mà sức khỏe cộng đồng phụ thuộc vào. Đây không phải là câu hỏi của những người phản đối phát triển hay lý tưởng hóa nghèo đói – đó là câu hỏi của những người nhận ra rằng phát triển bền vững đòi hỏi phải tính đến tất cả những gì con người cần để sống một cuộc sống đầy đủ ý nghĩa, không chỉ những gì có thể đo được bằng thu nhập và GDP.

Ý nghĩa lâu dài của dự án nằm ở việc xây dựng một nền tảng tri thức cho các thế hệ nghiên cứu sinh, giảng viên, nhà làm chính sách và người học Việt Nam quan tâm đến văn hóa học, xã hội học, nhân học và những vấn đề đương đại của xã hội Việt Nam. Dự án cũng hy vọng đóng vai trò như mô hình cho những nghiên cứu tương tự kết hợp giữa chiều sâu học thuật và tính ứng dụng thực tiễn – những nghiên cứu không chỉ mô tả thực trạng mà còn đặt câu hỏi về ý nghĩa và trách nhiệm, không chỉ ghi chép những gì đang xảy ra mà còn suy nghĩ về những gì có thể và nên được làm.

Các bài viết thuộc dự án

Cụm 1 — Nền tảng lý luận: Ký ức, bản sắc và sự đứt gãy:

– Nguy cơ đứt gãy ký ức tập thể trong khi sát nhập hành chính.

– Quyền lực, im lặng có hệ thống và những vùng trắng trong ký ức cộng đồng.

– Mất quyền kể chuyện đã xói mòn ký ức của cộng đồng dân tộc thiểu số như thế nào?.

– Đứt gãy ký ức và xói mòn bản sắc địa phương dưới áp lực đô thị hóa.

Cụm 2 — Ngôn ngữ và biểu đạt văn hóa bản địa:

– Thất thoát tri thức bản địa trong bối cảnh toàn cầu hóa tại Việt Nam.

– Đứt gãy liên thế hệ làm ngôn ngữ nghi lễ mất đi người kế thừa như thế nào?.

– Sự tàn lụi của ngôn ngữ âm thanh nghi lễ trước làn sóng đứt gãy văn hóa.

Cụm 3 — Không gian, biểu tượng và nghi lễ bản địa:

– Đồng nhất hóa trang phục và xóa mờ hệ thống ký hiệu văn hóa thiểu số.

– Phi thiêng hóa không gian bản địa trong không gian cộng đồng.

– Sân khấu hóa nghi lễ thay thế quy tắc cộng đồng trong lễ hội truyền thống.

Cụm 4 — Gia đình và thiết chế xã hội:

– Tái cấu trúc quan hệ liên thế hệ trong bối cảnh đô thị hóa.

– Sự suy yếu của thiết chế giáo dục phi chính thức của mâm cơm gia đình.

– Những hệ quả liên thế hệ khi người già ngưng truyền tải tri thức.

– Công nghiệp hóa tang ma đã giết chết bản sắc truyền thống như thế nào?.

Cụm 5 — Di cư, đô thị hóa và khủng hoảng bản sắc:

– Di cư nông thôn và sự xói mòn vốn xã hội, tri thức địa phương trong làng quê Việt Nam.

– Khủng hoảng căn tính của thế hệ trẻ trong xã hội đô thị hóa.

– Thương mại hóa cơ thể và sản xuất sự bất hài lòng của chuẩn mực thẩm mỹ đương đại.

Tổng kết dự án:

– Điều kiện, con đường và trách nhiệm liên thế hệ để tái thiết bản sắc.

Với toàn bộ 18 bài viết trải dài qua 5 cụm chủ đề, dự án đã hoàn thành mục tiêu khảo sát toàn diện những chiều kích chính của sự biến đổi văn hóa tại Việt Nam đương đại. Nhóm nghiên cứu hy vọng rằng công trình này sẽ không chỉ là tài liệu tham khảo học thuật mà còn là nguồn cảm hứng và cơ sở tư duy cho những ai đang và sẽ dành tâm huyết cho việc gìn giữ và tái thiết bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời đại đầy biến động này. Dự án được thực hiện với tinh thần nghiêm túc khoa học, cam kết cung cấp những góc nhìn đa chiều, toàn diện và dựa trên bằng chứng về các vấn đề văn hóa, xã hội và nhân học trong bối cảnh chuyển đổi lịch sử mà Việt Nam đang trải qua.